Hoe begin je aan de restauratie van een monument dat al eeuwen oud is? De Barbarossa-ruïne in het Nijmeegse Valkhofpark is zo’n monument. Als een van de weinige overblijfselen van de 12e-eeuwse Valkhofburcht, met delen van de Romeinse en Karolingische tijd, is het een bijzonder stuk erfgoed. Met een restauratie op de planning, benaderde de Gemeente Nijmegen ons. De opdracht was om de volledige ruïne steen voor steen vast te leggen. Deze gedetailleerde documentatie moet de betrouwbare basis vormen voor alle analyses en restauratiewerkzaamheden.

Uitdagingen digitaal documenteren monument

De Barbarossa-ruïne bevat onder andere 12e-eeuws beeldhouwwerk zoals kraagsteentjes, zuiltjes en kapitelen, evenals spolia uit de Romeinse en Karolingische tijd. Daarbij maakt de geometrie van het gebouw met gewelven, profileringen, scheefstand en reliëf het een moeilijk object om nauwkeurig te documenteren. Een voorwaarde was om dit alles te realiseren zonder het monument fysiek te belasten. Er mochten bijvoorbeeld geen steigers geplaatst worden.

Hybride aanpak van 3D laserscanning en fotogrammetrie

Elk monument is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Daarom stelden we een plan samen waarbij we 3D laserscanning en fotogrammetrie combineerden. Eerst creëerden we met de Leica RTC360 3D laserscanner een uiterst nauwkeurige en maatvaste basis. Vanaf de grond en met een speciaal hoog statief tot 5,5 meter legden we de volledige geometrie vast in een puntenwolk. Dit betrouwbare 3D model diende als de ‘kapstok’ voor de fotogrammetiedata. 

Met behulp van een drone en een uitschuifbare fotomast maakten we honderden overlappende foto’s vanuit alle denkbare hoeken, ook van de moeilijkst bereikbare plekken. Met fotogrammetrie worden deze foto’s in software omgezet in een gedetailleerd en fotorealistisch 3D model. Dit model combineren we vervolgens met de maatvaste laserscandata. Zo ontstaat een eindresultaat dat het beste van twee werelden heeft. Een visueel rijk model op een millimeter-nauwkeurige basis.

Oplevering Digitale Tweeling en orthofoto’s 

De eindproducten bieden de Gemeente Nijmegen een gedetailleerd inzicht in de staat van het monument. We hebben een complete digitale tweeling (digital twin) van de ruïne opgeleverd, bestaande uit:

• Een gekleurde pointcloud: De maatvaste 3D basis van miljoenen meetpunten.
• Een fotorealistisch 3D-meshmodel: Een visueel rijke ‘digitale tweeling’ van de ruïne, te bekijken in een lokale viewer en online inspectieplatform Twinspect.
• Zeer gedetailleerde orthofoto’s: Schaalvaste 2D afbeeldingen van alle aanzichten.

Met een resolutie van ongeveer 1 millimeter per pixel en een dekkingspercentage van 90-95% hebben we de volledige ruïne vastgelegd.

Toepassingen 3D data voor restauratie en analyse

Met deze data heeft de opdrachtgever nu alle data in handen om de restauratieplannen voor te bereiden op een bouwhistorisch verantwoorde wijze. De geleverde bestanden stellen hen in staat om:

• Efficiënt 2D tekeningen te maken: Alle benodigde aanzichten, doorsnedes en plattegronden kunnen op blokniveau worden uitgewerkt.
• Gebreken nauwkeurig te documenteren: Scheuren, hersteld voegwerk en andere aandachtspunten kunnen direct op de orthofoto’s worden gemarkeerd.
• Bouwsporen en dateringen te analyseren: De hoge resolutie maakt gedetailleerde studie van het metselwerk mogelijk.
• Restauratieplannen te onderbouwen: Ontwerpers en restauratoren kunnen hun plannen baseren op een accurate weergave van de werkelijkheid.

3D data als onmisbare schakel in monumentenzorg

Het project Barbarossa-ruïne laat zien hoe moderne 3D documentatietechnieken onmisbaar zijn geworden voor het behoud en de restauratie van ons cultureel erfgoed. Een objectief, compleet en millimeter-nauwkeurig beeld van de huidige staat is de basis voor verantwoorde beslissingen. 

Jouw monument ook toekomstbestendig documenteren?

Sta je voor een complexe restauratie- of documentatie-uitdaging? Wil je de conditie van jouw erfgoed tot in het kleinste detail vastleggen? Ontdek de mogelijkheden van 3D inmeten met drones en laserscanning. Neem gerust contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek.

Het bericht Romeinse Barbarossa Ruïne vastgelegd met 3D laserscans en fotogrammetrie verscheen eerst op PelserHartman.

Wat begon als voorbereidende werkzaamheden van de gemeente voor de herinrichting van de Vismarkt in Heusden, eindigde eerder dit jaar in een bijzondere ontdekking: een middeleeuwse, gemetselde waterput onder de stadspomp. Een prachtige vondst, maar ook een kwetsbare. Hoe onderzoek je zoiets zonder het te beschadigen?

Een digitale kopie zonder risico met 3D laserscannen

Het antwoord ligt in 3D-laserscanning. Een techniek die perfect is voor archeologie. Het stelt ons in staat om kwetsbare vondsten zoals deze put volledig contactloos, snel en tot op de millimeter nauwkeurig vast te leggen. Zo creëren we een nauwkeurige digitale kopie zonder het object fysiek aan te raken, wat het risico op beschadiging voorkomt en de vondst onaangetast laat.

Onze aanpak in Heusden

Precies om die redenen werd PelserHartman ingeschakeld door Wagemaker, die in opdracht van de gemeente de technische staat van de put onderzocht met als doel deze voor de toekomst te behouden. Omdat we vooraf niet exact wisten hoe groot de opening zou zijn, hebben we de keuze tussen terrestrisch of mobiel scannen overwogen. Uiteindelijk hebben we onze high-end terrestrische laserscanner ondersteboven in de 7,5 meter diepe put gehangen. Zo brachten we de volledige binnenzijde van de waterput nauwkeurig in kaart.

Van 3D laserscannen naar waardevol inzicht

Dankzij deze Digital Twin (de pointcloud) hebben de Gemeente Heusden en Wagemakers nu een gedetailleerd inzicht in de technische staat van deze unieke vondst, en kunnen zij weloverwogen keuzes maken over de toekomst van de waterput.

Een prachtig voorbeeld van hoe moderne technologie ons helpt het verleden te begrijpen én te behouden!

Benieuwd wat 3D-laserscanning voor jouw project kan betekenen? We staan voor je klaar. Neem contact met ons op voor meer informatie of vraag eenvoudig en snel een offerte aan.

Het bericht Van historische vondst naar digitale 3D meetdata in Heusden verscheen eerst op PelserHartman.

De Sint-Romboutskathedraal van Mechelen is een UNESCO-werelderfgoed en de bekendste kathedraal van België. Ons team heeft zowel de gevels als alle daken en binnenzijden van de zolders in kaart gebracht met high-end 3D-scanners, total stations en drones. Het eindproduct is een set 2D-tekeningen. In deze blog beschrijven we de 3D scanning Sint-Romboutskathedraal en vertellen we waarom we 2D-tekeningen maken in plaats van 3D-modellen.

De meest bijzondere kathedraal van Belgie

De Sint-Romboutskathedraal, gevestigd in Mechelen, is niet alleen de belangrijkste kerk van het aartsbisdom Mechelen-Brussel, maar ook een van de meest bezochte toeristische attracties in België. Deze prachtige kathedraal is vooral bekend vanwege zijn indrukwekkende toren van meer dan 97 meter hoog, die twee beiaarden herbergt en beschouwd wordt als de metropolitane kerk van het land. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de toren, als onderdeel van een groep van 56 belforten en kerktorens in België en Frankrijk, op de prestigieuze lijst van werelderfgoed van UNESCO staat vermeld.

3D-scans voor onderhoudsdossier en restauratieplannen

Eind 2022 werden wij benaderd door Karuur Architecten. Zij hadden van de Provincie Antwerpen de offertevraag ontvangen voor het maken van een onderhoudsdossier en de plaatsing van ladderhaken op de daken van de Sint-Romboutskathedraal te Mechelen. Een belangrijk onderdeel van de uitvraag betrof de opmaak van digitale opmetingsplannen. Deze tekeningen waren nodig voor het maken van de renovatie- en restauratieplannen van de dakstructuur. Ook was het belangrijk om de gevels in beeld te krijgen voor de plaatsing van steigers. Door middel van 3D scanning is de kathedraal in kaart gebracht.

Om de binnenzijde goed te kunnen koppelen met de buitenzijde werden targets gebruikt aan beide zijden van het dak ter hoogte van dakkapellen. Deze targets werden zowel van beneden als van boven met scanners gemeten (Leica P40 – Leica RTC) en met total station ingemeten. Via wenteltrappen en doorsteken naar het schip van de kerk werd er een extra cloud-to-cloud koppeling ter controle naar beneden gemaakt.

Een combinatie van meetinstrumenten

Deze uitdaging vroeg om een mix van verschillende meettechnieken. We hebben alle daken en gevels in kaart gebracht met behulp van high-end 3D-scanners, total stations en een drone. Een deel van het meetwerk werd zelfs handmatig uitgevoerd. De drone werd ingezet om het dakbeeld compleet te krijgen. Het eindproduct is een set 2D-tekeningen.

Waarom 2D tekeningen en geen 3D model?

We tekenen niet meer op de plank of tekentafel, de bouw is een 3D wereld geworden. Toch maken we nog vaak 2D-tekeningen. Dat gebeurt binnen alle ‘takken van sport’ binnen de bouw, maar misschien nog wel het meest bij gevel- en dakrestauraties. Hierbij is het vaak minder van belang om de volledige gevelopbouw op tekening te hebben. Alleen het buitenaanzicht van de gevel en het dak is vaak voldoende. De restauratie-architect weet vaak wel hoe de gevel in elkaar steekt en hoeft niet altijd alle informatie in een 3D model terug te vinden.

3D modellen zijn duurder

Natuurlijk kunnen we ook een 3D-model van een gevel maken. Echter, om dit goed te kunnen doen, moeten we ook de binnenzijde van de gevel inmeten. Dit is kostenverhogend, terwijl het eigenlijk geen meerwaarde heeft voor een gevelrestauratie die aan de buitenzijde plaatsvindt. Daarom meten we alleen de buitenzijde van de gebouwschil en produceren we 2D-tekeningen van de aanzichten. We maken dan vaak de bekende bouwkundige gevel- en dakaanzichten op schaal 1:100, 1:50 of 1:20.

2D blokkentekeningen van natuursteen

Regelmatig worden we gevraagd om blokkentekeningen te maken van de natuursteen. Dit is een speciaal klusje en niet altijd even eenvoudig. Wil je hier meer over weten? Lees dan de blog ‘Hoe maak je een blokkentekening van een gevel voor de restauratie van natuursteen?’.

Conclusie

Al met al was het maken van 2D-tekeningen van de Sint-Romboutskathedraal de beste optie voor dit restauratieproject, gezien de specifieke behoeften en vereisten van de klant. Door gebruik te maken van een combinatie van verschillende meetinstrumenten konden we alle benodigde informatie verzamelen om gedetailleerde tekeningen te produceren voor de restauratie- en renovatieplannen van de dakstructuur en de plaatsing van steigers. We hopen dat ons werk zal bijdragen aan het behoud van dit prachtige werelderfgoed en dat toekomstige generaties ervan kunnen blijven genieten.

Het bericht 3D scanning Sint-Romboutskathedraal Mechelen verscheen eerst op PelserHartman.

PelserHartman kreeg de bijzondere opdracht om begraafplaats Bedford House Cemetery in Ieper Belgie in kaart te brengen. De 3D meetdata en tekeningen die we maakten worden gebruikt voor restauratie- en onderhoudswerkzaamheden. Met behulp van laserscan-technieken en drones hebben we onder andere de historische ijskelder en oprijlaan in beeld gebracht. Op basis van de nauwkeurige 3D lasermetingen zijn diverse 2D tekeningen gemaakt die we gecombineerd hebben met orthofoto’s. Met behulp van een drone is een overzicht van het totale terrein gemaakt.

3D laserscanning ijskelder en omgeving

De initiële vraag van de klant was om de staat en opbouw van de ijskelder in kaart te brengen. Maar al snel kwam naar voren dat er een grotere informatiebehoefte lag. Een goed overzicht van de oprijlaan en de totale begraafplaats zou voor restauratie en onderhoud zeer waardevol zijn. Daarom is er met 3D laserscanning technieken gemeten voor een nauwkeurige dataset. Deze dataset is met total station en GPS systemen in het Belgische Lambert stelsel geplaatst. Om extra data te verkrijgen en als visuele aanvulling is er ook gevlogen met een drone. Op deze manier werden de laatste stukjes ingevuld en ontstond er een complete overview van het totale terrein.

Combinatie 2D tekening met orthofoto

In projecten zoals deze, met veel organische vormen zoals in de ijskelder, zijn de orthogonale projecties een handig hulpmiddel om details in beeld te brengen. De orthogonale projecties worden in de 2D tekeningen verwerkt zodat alles op schaal weergegeven is.

3D scanning voor 2D tekenwerk en orthofoto’s

Het volledige kerkhof werd 3D ingemeten door laserscanners vanaf posities op maaveldniveau. Daarbij maakten we aanvullende nog foto opnamen vanuit de lucht met inzet van een drone. Met de techniek fotogrammetrie maakten wij pointclouddata die gecombineerd werd met de pointclouds uit de scanners. De afbeeldingen hieronder laten de pointclouddata oftewel de 3D laserscans zien.

Contact

Heb je een project waarbij we jou kunnen helpen of wil je meer informatie? Neem dan contact op met ons ons hoofdkantoor in Nederland of met onze Belgische vestiging.

Contact kantoor ’s Hertogenbosch

Contact PH België

Het bericht Bedford House Cemetery vastgelegd met 3D laserscanners en drones verscheen eerst op PelserHartman.

Voor architectuurbureau Jan de Moffarts te Brussel maakte PelserHartman een bijzondere combinatie van 2D tekenwerk en orthofoto’s. Op deze manier konden we sneller werken omdat aanzichten van wanden, vloeren en plafonds niet getekend hoefden te worden. Dit bleek de beste manier om de schilderingen op de juiste schaal en in kleur in de tekeningen op te nemen.

Onderleggers voor restauratie Burgerhuis Antwerpen

PelserHartman voerde een uitgebreide 3D inmeting uit van een bijzondere woning in Antwerpen. Dit burgerhuis in neo-Vlaamse renaissance stijl uit 1890 werd ontworpen door Antwerps architect Jos Bascourt (1863-1927). Deze eerder bescheiden woning, waarbij de nadruk vooral op de uitwerking van de gevel ligt, wordt opnieuw gerestaureerd en in zijn oude glorie hersteld. Het interieur bevat enkele zeer fraaie stijlkamers. Op het begane grond niveau is een kamer met neorenaissance decoratie aanwezig met verwijzingen naar oude Antwerpse schilders. Er is eveneens een kamer met fraaie rococodecoratie met een plafond beschilderd met een wolkenhemel met putti. Op de bovenverdieping bevindt zich eveneens een kamer in neorenaissance stijl.

Klik hier en bekijk de PDF van de onderstaande tekening.

Voor de restauratie van dit woonhuis werd PelserHartman ingeschakeld door Jan de Moffarts Architecten om het geheel in kaart te brengen. JDMA is een in Brussel gevestigd architectuurbureau met een focus op restauratie en herbestemming van waardevol erfgoed. Voor deze architect maakten wij zowel 2D tekeningen als orthofoto’s.

In projecten zoals deze, met veel decoratie, zijn de orthogonale projecties een handig hulpmiddel om de schilderingen en details in beeld te brengen. De orthogonale projecties worden in de 2D tekeningen ingevoegd zodat alles op schaal weergegeven is.

Meer weten over orthofoto’s?

Een orthofoto van een pointcloud wordt gebruikt om goede 2D aanzichten of doorsnedes te maken van gevels, plafonds en vloeren. Daarnaast worden orthofoto’s gebruikt als onderlegger bij bouwhistorisch onderzoek en voor snelle, volledige documentatie in archeologie. Orthofoto’s van pointclouds zijn relatief snel te maken. Lees verder op de pagina Orthofoto pointcloud. Wil je voorbeelden van orthofoto’s downlaoden om zelf te bekijken? Ga dan naar de pagina Downloads.

Contact

Heb je een project waar je onze hulp bij kunt gebruiken of wil je meer informatie? Neem dan contact met ons ons hoofdkantoor in Nederland of met onze Belgische vestiging.

Contact kantoor ’s Hertogenbosch

Contact PH België

Het bericht Combinatie tekenwerk & orthofoto’s verscheen eerst op PelserHartman.

In het verleden ontwikkelden de architecten van SATIJNplus een visie voor de Ridderzaal van Kasteelruïne Valkenburg. Deze plannen zijn tot nu toe niet verder doorontwikkeld, maar zijn wel nog steeds de inspiratie voor het idee om een deel van het kasteel te ‘herbouwen’. Het betreft hier niet het letterlijk reconstrueren, maar het maken van een productie die ervoor zorgt dat de bezoeker een beter beeld krijgt bij de ruimtelijke structuur van het voormalige kasteel. De stichting beheer Kasteel van Valkenburg heeft PelserHartman gevraagd om een goede accurate basis te leggen voor het maken van een voorontwerp voor de Artilleriekamer en Ridderzaal van de Kasteelruïne. Uiteindelijk hebben we samen besloten om de volledige ruïne 3D vast te leggen in de inmiddels bekende ‘wolk van meetpunten’: de pointcloud. Ook maakten we een speciale 3D viewer die later gebruikt kan worden door het publiek.

SATIJNplus over PelserHartman

Als restauratie-architect is de fysieke verbintenis met een gebouw en/of ruïne onvervangbaar. Aan de hand van observaties worden analyses verricht om te komen tot een gedegen toekomstvisie en bijbehorend ontwerp. PelserHartman ondersteunt middels nieuwe technieken dit proces. De communicatie is pro-actief, het advies en de werkwijze is innovatief binnen de gestelde kaders. Er gelden geen geschreven regels, waarmee ons architectenbureau SATIJNplus Architecten elke dag mee te maken heeft. Geen enkel project is standaard, PelserHartman doorziet en anticipeert hierop. De samenwerking bij Kasteelruïne Valkenburg heeft geleidt tot informatie die niet alleen nu, maar ook later te raadplegen is. Als restauratie-architect kunnen we de geleverde producten in verschillende fasen toepassen, van restauratie, transformatie tot en met onderhoud. Gezamenlijk zorgen we voor het behoud van monumentaal vastgoed.

SATIJNplus

3D ARCHEOLOGIE KASTEELRUÏNE VALKENBURG

In 2012 scande PelserHartman de kapsporen van de mijnwerkers in, bij een van de oudste mergelgroeven van Noordwest-Europa. Deze sporen zijn een mooie archeologische vondst, die werd gedaan tijdens het onderzoek voor het geplande restaurant Ruïne Kasteel Valkenburg. Lees de rest van dit bericht.

Wil je meer van onze projecten zien?

PelserHartman voert projecten uit voor een groot aantal partijen in de bouw en archeologie. Op de pagina projecten staan veel voorbeelden van onze projecten opgesomd.

Het bericht Scannen voor ‘herbouw’ Kasteelruïne Valkenburg verscheen eerst op PelserHartman.

PelserHartman zet 3D scanning regelmatig in voor documentatie en bouwhistorisch onderzoek. In opdracht van de stichting Midden-Delfland is Mensenwerk brachten we het interieur en exterieur van het zomerhuis van een historische boerderij in Maassluis in kaart. We leverden een gekleurde pointcloud en maakten onder meer orthofoto’s van de gevels. Op basis van de data uit de 3D scanner kan het zomerhuis in de toekomst gereconstrueerd worden. Want helaas, het is inmiddels gesloopt.

3D scan historisch zomerhuis

De stichting Midden-Delfland is Mensenwerk (MDMW) benaderde PelserHartman, omdat ze op zoek was naar de beste manier om een uniek agrarisch zomerhuis te documenteren vanwege de geplande sloop. Zomerhuizen waren van de 17e tot ver in de 19e eeuw een gebruikelijk verschijnsel in Delfland. Bij veel gemengde agrarische bedrijven woonden en werkten boeren gedurende de zomermaanden in het zomerhuis. Hier vond dan vanaf ongeveer Pasen tot de herfst de zuivelbereiding plaats. Tegenwoordig zijn er weinig van deze zomerhuizen meer over, vandaar het belang van een goed bouwhistorisch onderzoek en nauwkeurige documentatie.

“Ik heb het gewaardeerd dat PelserHartman mij als evident kleine opdrachtgever volkomen serieus nam; ik voelde echte interesse in ons belang. Er kon snel gewerkt worden – wat belangrijk was vanwege de geplande sloop – en de uitvoering verliep soepel.”

– Pia van Oord-Wiessing, voorzitter stichting Midden-Delfland is Mensenwerk.

3D scan bouwhistorisch onderzoek en documentatie

Met financiële hulp van de gemeente Midden-Delfland kon van het zomerhuis een 3D scan worden gemaakt voor documentatie en bouwhistorisch onderzoek. Met de scandata kan het vierhonderdjaar oude zomerhuis in de toekomst gereconstrueerd worden. “Wij weten nu dat het pand nog ouder én bijzonderder was dan wij aanvankelijk dachten”, legt Pia van Oord-Wiessing, voorzitter van de stichting MDMW uit. “De wens om er in de toekomst nog eens wat mee te doen, is groter geworden. We hebben ook bijzondere onderdelen van het pand uit de sloop kunnen redden.”

PelserHartman leverde onder meer een gekleurde pointcloud, orthofoto’s en een flythrough van de pointcloud (zie hierboven). “We zijn heel blij met de producten van PH”, zegt Pia van Oord. “Het fly-through-filmpje is een welkom middel om de herinnering aan dit unieke zomerhuis levend te houden. Ik heb het daarnaast gewaardeerd dat PelserHartman ons als evident kleine opdrachtgever volkomen serieus nam; ik voelde echte interesse in ons belang.”

3D scannen van historische gebouwen

Met behulp van 3D scanners kunnen we historisch erfgoed zeer nauwkeurig en volledig documenteren. Op basis van de scandata kan men een gebouw na afbraak of verwoesting weer reconstrueren. Eerder documenteerde PelserHartman al de oudste boerderij van Nederland. Wil je meer weten over hoe 3D scanning een bijdrage kan leveren aan restauratie/reconstructie van gebouwen? Lees dan deze blog over de afgebrande Sint-Urbanuskerk in Amstelveen.

Neem contact op

Wil je meer weten over de toepassingen van 3D scanning? Of heb je een project waar je onze hulp bij kunt gebruiken? Bel dan direct naar +31 73-6135729 of ga naar onze contactpagina.

Het bericht 3D scan zomerhuis voor bouwhistorisch onderzoek verscheen eerst op PelserHartman.

Bij de restauratie van Teylers Museum in Haarlem combineert men ambacht en vakkennis met hightech inmeettechnologie. Met 3D laserscantechnieken maakte PelserHartman inmetingen, tekeningen en ortho foto’s. De meetdata en de verschillende modellen dienen als onderlegger voor de restauratiewerkzaamheden aan het Fundatiehuis en het voormalig laboratorium van het museum. Restauratiearchitect Hans van der Wiele: “Er is weinig ruimte, er is geen hoek recht. Alle wanden zijn bol of hol. We moeten daarvoor goed weten hoe de situatie driedimensionaal is. 3D inmeten is hiervoor de uitgelezen methode.”

Film restauratie Teylers museum Haarlem

Deze film werd gemaakt door Pelser Filmproducties.

3D laserscanning vult traditioneel restauratieproces aan

Teylers Museum is het best bewaarde openbare 18e eeuwse kennisinstituut voor kunst en wetenschap ter wereld. Het is daarnaast ook het eerste en oudste museum van Nederland. Bij de restauratie kiest restauratiearchitect Hans van der Wiele voor een aanpak waarbij ze gebruik maken van hoogstaande 3D meet- en tekentechnieken. De integratie van moderne high-end 3D technieken met ambacht vereist veel zorgvuldige aandacht. Het is niet de bedoeling om bewezen traditionele technieken en ambachtelijke of handmatige werkwijzen te veranderen. Nieuwe technieken zijn een aanvulling op bestaande restauratieprocessen. Ze kunnen ondersteuning bieden waar traditionele inmeting en opname tot fouten kan leiden.

Hans van der Wiele: “Het fundatiehuis is bouwkundig zeer complex. Als je dat allemaal in wilt meten op de conventionele manier, kost dat heel veel tijd en moeite en je krijgt eigenlijk nooit een goed beeld van de huidige situatie.”

3D scanning voor terugleggen marmeren vloer

Het fundatiehuis is het oude woonhuis van Pieter Teyler van der Hulst. De gang is voorzien van een fraaie marmeren vloer. Het is een karakteristieke, doorleefde vloer. De tegels liggen niet helemaal recht. De vloer deint en golft een beetje. Voor het funderingsherstel van het fundatiehuis moet de vloer verwijderd worden. Bij het terugbrengen van de tegelvloer moet de vloer weer dezelfde sfeer uitademen en precies zo ongelijk liggen als voor de restauratie. Met 3D laserscantechniek leggen we de positie en de oriëntatie van elke tegel exact vast. Het natuursteenbedrijf gebruikt deze gegevens vervolgens om de vloertegels terug te plaatsen. Tenslotte scannen we de vloer nogmaals in, om te toetsen of het terugplaatsen succesvol was.

Ortho foto’s uit 3D scanner voor restauratie

PelserHartman gebruikt orthofoto’s om realistische en maatvaste 2D aanzichten te maken van bouwhistorische zaken, archeologie en gevels. We maken deze producten steeds vaker als vervanging van traditionele documentatie en het tekenwerk.

Een orthofoto is een zuiver orthogonaal aanzicht van een hoogwaardige, gekleurde pointcloud op schaal. Het resultaat lijkt op een foto. Sommige scanners hebben een hele goede speciale interne camera. De foto’s uit deze camera gebruiken we om de pointcloud te kleuren. Het product dat hierdoor ontstaat vormt de basis voor het maken van orthofoto’s. Lees verder over ortho foto’s op de pagina Orthofoto laserscan.

Precisie 3D scanning kleine objecten

Tijdens de restauratie van het Teylers museum zetten we ook zeer nauwkeurige scantechnieken in. We maakten een serie 3D scans van verschillende objecten als documentatie voor aanvang van de ingrijpende restauratie van het onderdeel ‘Fundatiehuis’.

Mocht er schade optreden tijdens de restauratiewerkzaamheden dan kunnen de eeuwenoude natuursteen objecten, zoals schouwen, gerestaureerd worden op basis van onze 3D scandata. Uiteraard zijn de scans ook een waardevolle basis voor verzekeringen. De uitgangssituatie – of nulmeting – en de verzekerde objecten leggen we exact vast.  De omvang van een opgetreden schade kan daarmee eenvoudig en ondubbelzinnig vastgesteld kan worden. De afbeelding hieronder laat een stuk detail 3D scan zien van een middeleeuwse schouw van het Teylers museum.

Wil je meer weten over de techniek achter het precisie scannen? Lees dan verder op de pagina Precisie 3D scanner.

Film symposium Digitaal Erfgoed en Teylers museum

Restauratiearchitect Hans van der Wiele en Jeroen Pelser hielden op 18 april 2013 in de Brabanthallen te ‘s-Hertogenbosch een symposium over digitalisering in restauratie. Ze legden uit hoe complexe restauratieprojecten in de toekomst worden voorbereid en uitgevoerd. Aan de hand van één van zijn meest bijzondere projecten – Teylers museum in Haarlem – vertelde Hans van der Wiele over de rol van digitalisering in restauratieprojecten. Daarnaast gingen we in op de voor- en nadelen van het digitaal dossier, digitale 3D meet- en analysetechnieken en BIM in restauratieprojecten.

Het bericht Restauratie Teylers Museum met 3d meetapparatuur verscheen eerst op PelserHartman.

PelserHartman werd gevraagd de silogebouwen van SAMGA in Antwerpen aan het Amerikadok zeer accuraat te documenteren met fotogrammetrie in verband met de geplande sloop.

We hebben een voorliefde voor behoud van industrieel erfgoed en konden hoofdopdrachtgever Agentschap Onroerend Erfgoed overtuigen dat 3D scan van industrieel erfgoed gecombineerd met fotografie een betere oplossing was voor deze vraag. De uitvoerige documentatie en de studie die hierop volgde, wezen uit dat het hier gaat om een bijzonder stuk erfgoed dat helaas gesloopt moet worden voor de aanleg van de nieuwe Oosterweelverbinding.

De silogebouwen van SAMGA Antwerpen (Société Anonyme des Magasins à Grains d’Anvers) vormen een zeer speciaal monumentaal complex in het Amerikadok van de Antwerpse haven. De silo’s zijn een beeldbepalend icoon vanaf de Scheldekaaien. Het oudste silogebouw bevat elementen die uniek zijn voor België en zelfs voor West-Europa. Het is een bakstenen gebouw, het eerste dat speciaal gebouwd werd in Antwerpen voor graanopslag. De SAMGA-gebouwen zijn een zeer belangrijk onderdeel van erfgoed in de Antwerpse havens.

Documentatie SAMGA vanwege sloop

Vanwege de geplande sloop moest het SAMGA-gebouw in zijn geheel gedocumenteerd worden. Agentschap Onroerend Erfgoed koos in eerste instantie voor traditionele fotogrammetrie. Dé restauratiearchitect van België, Johan Grootaers, twijfelde echter of 3D scanning niet een betere techniek was voor deze opdracht. Zijn aanvullende vraag aan ons was daarom of fotogrammetrie nog actueel en ‘prijsgunstig’ was. Na een telefoontje met PelserHartman verzocht hij ook een alternatief plan met 3D scanning voor te stellen, mét de juiste onderbouwing. Samen wisten Grootaers en PelserHartman het Agentschap Onroerend Erfgoed uiteindelijk te overtuigen om voor 3D scanning te kiezen, gecombineerd met orthofoto’s van de pointclouds.

(Lees ook het artikel; “SAMGA, een geschiedenis van graantrafiek”)

3D laserscanning ipv fotogrammetrie

De vraag van Agentschap Onroerend Erfgoed was in eerste instantie als volgt:

“Fotogrammetrische opnames van het exterieur en interieur, waarbij op een systematische manier het volledige gebouw en details van de elementen met erfgoedwaarde in beeld gebracht worden. De fotogrammetrische opnames van het exterieur en interieur, dienden kwaliteitsvol te zijn, zonder vervormingen, met voldoende verlichting (frontale aanzichten, voorstellingen van volledige gevels, de binnenruimte,…).”

3D scanning kan het gevraagde perfect leveren, en meer. Waarom vroeg de opdrachtgever dan oorspronkelijk toch naar fotogrammetrie?

Slechte reputatie 3D laserscanning in België

Laserscanning staat bij veel partijen in België slecht bekend. Ook de overheid heeft veel last gehad van partijen die de techniek van 3D scanning hebben besmet. Vaak gebeurde dat door pointclouds willekeurig over de schutting te gooien. We snappen de keuze van Agentschap Onroerend Erfgoed voor fotogrammetrie vanuit dit perspectief. Het was volgens ons alleen niet de juiste keuze voor SAMGA.

Wij zijn van mening dat fotogrammetrie en 3D laserscanning beide waardevolle technieken zijn, maar elk binnen hun eigen toepassingsgebied. Volgens ons gaat het met 3D scannen in de praktijk vaak verkeerd om twee redenen. De eerst is dat de techniek verkeerd wordt toegepast. De techniek wordt echter steeds beter en makkelijk bedienbaar. Toch kan het dan misgaan als er niet voldoende aandacht wordt besteed aan de correcte oplevering van het product. PelserHartman richt zich altijd op het leveren van een voor de opdrachtgever bruikbaar product. We willen daarnaast dat het product ook in latere fases van het project voor alle bouwpartijen van toegevoegde waarde is.

Voordelen 3D scan industrieel erfgoed SAMGA

De inzet van 3D laserscanning maakte het samenvoegen van een aantal onderdelen van het bestek mogelijk, namelijk fotorapportage, 3D inmeting en fotogrammetrische opnames. Het gecombineerd uitvoeren leverde veel voordeel en kostenbesparing op. We weken hierbij af van het bestek. Het alternatieve voorstel had nog steeds hetzelfde hoofddoel: ‘het maken van een perfecte documentatie’. We stelden echter voor om de duurdere en foutgevoeligere fotogrammetrie-methode te vervangen door snelle en accurate 3D scanning-technieken.

Een deel van het bestek

In België wordt industrieel erfgoed zéér serieus genomen. Documentatie is naar Nederlands normen vrij extreem. Voor ons is dat geen enkel probleem. Onze high-end 3D scanners met interne HDR-camera sluiten precies op deze klussen. Hieronder staat een deel van het bestek:

Fotogrammetrie

Fotoreportage van de actuele toestand (Met locatie in de bestandsnaam en aanduiding op plattegrond of snede):

• Een globaal beeld
• De verschillende gevels
• Foto’s van de interieur-elementen met erfgoedwaarde (zoals graantransportsystemen, schrijnwerk, …)
• Bij natuursteen: foto’s van oppervlak
• Bij baksteen: foto’s van oppervlak
• Alle mechanische onderdelen dienen gefotografeerd te worden (met verwijzing naar de beschreven inventaris).

Opmetingen

Precieze opmetingen op schaal 1/50 met volgende onderdelen:

• Plattegronden (met aanduidding van de dwarsdoorsneden, N-pijl, en afmetingen),
• Minimaal 2 dwarsdoorsneden
• Aanzichten
• Details van exterieur en interieur (bv. vormgeving van bijzondere bouwonderdelen, ramen, deuren, …).
• Bestaande historische plannen kunnen hier als referentie dienen, doch dienen zij aangepast te worden aan de huidige situatie. Alle wijzigingen t.o.v. de oorspronkelijke situatie moeten hierop duidelijk afleesbaar zijn (zie ook aanvullend bronnenonderzoek).

3D laserscanning (met interne HDR fotografie) is bij uitstek de techniek om dit soort taken uit te voeren.

PelserHartman en 3D scan industrieel erfgoed

PelserHartman is al meer dan 17 jaar gespecialiseerd in het inmeten van industriële monumenten met 3D laserscanners en total station. We doen dat vanuit een persoonlijke liefde en respect voor het verleden. Enkele voorbeelden uit het verleden zijn de Sphinx fabriek Maastricht en het Dobbelmanterrein/Biotex-fabriek in Nijmegen/. Op dit moment zijn we erg druk met projecten als de Tabakspanden in Amsterdam en de grote markthal in Amsterdam.

Ook industrieel erfgoed inmeten voor documentatie of herbestemming? Bel +31 73 613 5729. Wij helpen u graag aan een goede basis.

Onroerend Erfgoed België

Lees ook het artikel; “SAMGA, een geschiedenis van graantrafiek”

Het bericht 3D scan industrieel erfgoed SAMGA Antwerpen met orthofoto´s verscheen eerst op PelserHartman.

De oudste boerderij van Nederland dateert uit 1263 en staat in het Brabantse plaatsje Best. PelserHartman maakte een volledige 3D documentatie van dit bijzondere object. Wij maakten een 3D laserscan van de boerderij. 

We besloten om geen tekeningen te maken maar zuivere orthofoto’s van de spanten en houtverbindingen. De bouwhistoricus heeft goede onderleggers nodig voor het maken van zijn aantekeningen op locatie. Orthofoto’s zijn daarvoor de perfecte onderlegger en bovendien zijn de kosten voor het maken van deze onderleggers een stuk lager dan de kosten van een volledig pakket tekeningen.

3D laserscan boerderij voor orthofoto’s

Sommige laserscanners zijn in staat om hoogwaardige foto’s te maken met een speciale interne hdr camera’s. De combinatie van laserscanning en fotografie stelt ons in staat om snel correcte fotorealistische 2D onderleggers te maken. We noemen deze producten orthofoto’s. Dit zijn zuivere orthogonale aanzichten op schaal. U ziet hieronder een orthofoto die wij maakten van een deel van een spant van de oude boerderij.

Meer weten over orthofoto’s? Ga naar de pagina Orthofoto maken met laserscanner.

Meer lezen over het project Oudste boerderij van Nederland? Ga naar de pagina;
Oudste boerderij van Nederland wordt volledig 3D ingescand.

Elke centimeter volledig vastgelegd

(Artikel uit Eindhovens Dagblad, door Vanda van der Kooi)

BEST – De boeren die eeuwenlang in de stal aan de Oirschotseweg 117 in Best hun koeien verzorgden, hadden het niet kunnen bevatten: dat een scanner een exacte driedimensionale ‘kopie’ zou kunnen maken van elke balk en elk dakspant van hun stal.

Dankzij de opnames kan over een jaar iedereen – als de restauratie aan de Oirschotseweg klaar is – het rijksmonument inlopen en er ronddwalen. Niet in het echt, want boer Scheepers wil er straks als vanouds weer kalfjes in houden. Maar wel virtueel, via een trueviewer op een website over de stal uit de dertiende eeuw. Het maken van de opnames kostte medewerkers van het bouwkundig adviesbureau PelserHartman, gespecialiseerd in het twee- en driedimensionaal inmeten, eerder twee volle dagen. Nu zijn ze op hun kantoor in Den Bosch bezig met het verwerken van alle gegevens. De laserscantechniek is is ontstaan in de industrie, maar wordt nu ook toegepast in de bouw, bij archeologie en restauratie. Zo hebben medewerkers van het bedrijf onlangs een opgraving op het Utrechtse Domplein in kaart gebracht. Maar hun hulp werd ook ingeroepen toen eind mei bleek dat een appartementencomplex naast een bouwput in Tilburg was verzakt. Door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is de firma gevraagd ook de oude boerderij in Best met deze techniek te documenteren.

Het bericht 3D laserscannen en orthofoto’s oudste boerderij verscheen eerst op PelserHartman.

Donderdag 16 mei 2017 is na vijf jaar voorbereiding de bouw gestart van Schatkamer Domplein Utrecht II. De werkzaamheden, die voor een groot deel bestaan uit archeologisch onderzoek met een grote opgraving in het najaar, zullen ruim een jaar in beslag nemen.

Het is voor het eerst in Nederland dat archeologie op deze schaal en permanent voor publiek toegankelijk wordt gemaakt. Schatkamer II krijgt een omvang van 350 m2 en een diepte van bijna 5 meter. De entree komt te liggen in het hart van het Domplein, tussen Domtoren en Domkerk. Glazen vensters in de bestrating verbinden de wereld onder en boven het plein met elkaar.

3D laserscanner voor archeologie

PelserHartman brengt met behulp van 3D laserscanners de exacte positie en afmetingen van de archeologische objecten in kaart. De informatie uit de 3D laserscan wordt vervolgens door de constructeur van het ondergrondse museum gebruikt om de exacte positie van de grondkerende damwanden te bepalen. Daarnaast wordt de scandata gebruikt voor het ontwerp en de engineering van het nieuwe museum.

PelserHartman maakt ook orthofoto’s van delen van de archeologie. Deze orthofoto’s kunnen het tijdrovende handmatige schetswerk op locatie vervangen. Dit is niet altijd noodzakelijk maar in sommige gevallen wel. Het betreft dan vaak een situatie waarbij de opname snel maar wel volledig uitgevoerd moet worden. Het kan ook zijn dat het op te nemen vlak of object erg groot is en veel elementen en grondprofielen bevat waardoor de opname met laserscanners voordeliger uitvalt.

Orthofoto van archeologie Domplein Utrecht

De hierboven en hieronder getoonde afbeeldingen lijken foto’s te zijn. Dat is echter niet zo. Het betreft hier gekleurde pointclouds. De wanden van de voormalige kruiskapel zijn ingemeten met een 3D laserscanner met ingebouwde HDR camera. De foto-opname is gebruikt om alle punten van de puntenwolk te kleuren. Vervolgens maken we een orthogonale front-view van deze gekleurde puntenwolk. Het resultaat is een  zuiver othogonaal aanzicht zonder maatfouten en zonder de verstoringen die optreden bij het ‘onthoeken’ van een foto (lensbollingen en perspectiefproblemen). Het betreft hier dus een geometrisch perfect model dat ook nog eens fotorealistisch is.

Onderstaande afbeelding is geen foto maar een gekleurde pointcloud!

De resolutie-instellingen van de laserscanner zijn allesbepalend bij het maken van de orthofoto’s. Onder resolutie verstaan we de afstand tussen twee meetpunten. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de resolutiemogelijkheden van de scanner Z+F IMAGER 5010C. De resolutie op kortere afstand dan 10 meter is eenvoudig te bepalen door de resolutie op een bepaalde afstand (uit de tabel) te delen door de werkelijke afstand van de laserscanner tot het object. Zo is de resolutie van een scan op 2 meter afstand tot het object met de instelling superhigh (3.1 mm/10)x2=0,62mm. De scanresolutie bepaald in grote mate de kwaliteit van de orthofoto. De scanresolutie kan als het ware gezien worden als de pixels in een foto.

Trueview archeologie door Gigapixel panorama’s

Het is natuurlijk altijd zeer interessant om laserscanner-producten zoals een orthofoto te vergelijken met andere technieken. Fotograaf Marc Buma maakt speciale foto-opnamen met een robot. Dit apparaat maakt een groot aantal kleine foto’s met een zeer hoge resolutie. Hierdoor is het mogelijk om een zeer hoogwaardige panorama foto te maken. Deze speciale foto opname wordt gebruikt om een zeer hoogwaardige trueview te maken waarin men zeer ver en haarscherp kan inzoomen.

Wilt u meer informatie over deze fototechniek en de trueview die hiermee gemaakt kan worden?
Lees de pagina Gigapixel panorama’s en trueview archeologie.

Meer informatie over orthofoto

U vindt meer informatie over het orthofoto’s en toepassingen van deze techniek op de pagina orthofoto fotogrammetrie. Meer voorbeelden van orthofoto’s vindt u op onze downloadpagina. Verder kunt u altijd met ons bellen voor meer informatie en uitleg over 3D inmeten voor Archeologie via +31 73 613 57 29.

Het bericht Orthofoto archeologie Domplein Utrecht verscheen eerst op PelserHartman.

PelserHartman scande de kapsporen van de mijnwerkers in, bij een van de oudste mergelgroeven van Noordwest-Europa. Deze sporen zijn een mooie archeologische vondst, die werd gedaan tijdens het onderzoek voor het geplande restaurant Ruïne Kasteel Valkenburg.

Zelf een kasteel inmeten? Bekijk landgoederen en kastelen inmeten.

Nieuwbouw entreegebouw en horecagelegenheid Kasteelruïne

De presentatie en toegankelijkheid van de Kasteelruïne waren verouderd. Zo was de ruïne alleen via trappen te bereiken. De ruïne moest een baken worden dat de attractiviteit van Valkenburg verhoogt. De attractie kreeg een nieuw entreegebouw en er werd een volledige lichtconstructie geplaatst om de ruïne in de schijnwerpers te zetten. Het plan maakte onderdeel uit van het project Manoeuvres.

In het project Manoeuvres onderzoeken partners in Zuid-Nederland en Vlaanderen hoe ze hun historische verdedigingswerken op een innovatieve en duurzame wijze kunnen ontwikkelen. Hierdoor kunnen ze het toerisme en de economische structuur versterken. 

Bekijk het ontwerp van de bouwplannen op de website van kasteel Valkenburg.

PelserHartman maakt 3D laserscan archeologie

Bureau BAAC nam contact op met PelserHartman om het meest spraakmakende deel van de dagbouwgroeve in kaart te brengen. Het betreft een wand met kapsporen van mijnwerkers uit de periode 1000 – 1100. Men heeft de wand destijds gemaakt om als tussensteunpunt tussen twee groevedelen te dienen. We vertrokken meteen naar Valkenburg en scanden de wand in met een laserscanner. Daarbij maakten we hoge resolutie foto’s die op de scan geplakt kunnen worden.

Orthofoto voor archeologie

Het resultaat van de 3D scan is een orthofoto, oftewel een orthogonale projectie (haaks aanzicht). Het betrof o.a. een onderzoek naar de grens in de toepassingen van deze specifieke scanner in relatie tot de afmetingen van de haksporen. Daarbij maakten we verschillende soorten scans om samen met archeologen de discussie te voeren over toepassingen van scantechnieken in de archeologie.

Meer weten over 3D archeologie?

Lees de pagina meten voor archeologie. Deze pagina laat zien wat wij kunnen doen op gebied van opname van archeologische locaties.

Het bericht 3d archeologie Kasteelruïne Valkenburg verscheen eerst op PelserHartman.

Muurresten van Fort Sanderbout in Sittard zijn bij de archeologische opgraving door PelserHartman 3D ingemeten met high-end 3D laserscanners. In het onderzoek zijn interessante sporen van herstel naar boven gekomen, die duiden op schade tijdens een belegering van Sittard. Het geheel is nu vrijwel onherkenbaar, maar heeft de potentie om de vesting Sittard weer in beeld te brengen.

3D scan Fort Sanderbout

Tijdens de opgraving van Fort Sanderbout zijn een aantal muurresten aan de buitenzijde van project blootgelegd. PelserHartman 3D measuring solutions is gevraagd deze opgraving in te scannen. Uiteindelijk zijn er een aantal proefsleuven aan de buitenzijde rondom het gebied ingemeten. Daarnaast is een deel van de binnenzijde van de gang + het T-stuk in kaart gebracht. De 3D scan is gemaakt ter ondersteuning van het archeologisch en bouwhistorisch onderzoek.

3D meting in kleur

De binnenzijde van het T-stuk en de muurresten aan de buitenzijde zijn vastgelegd in kleurenscans. Dit betekent dat de scanner de onderdelen niet alleen inmeet, maar ook fotografeert. Hierdoor ontstaan gekleurde scans, ookwel gekleurde pointclouds genoemd. Het resultaat was een 3D viewer en een aantal orthofoto’s. De meting heeft de geometrie van de archeologische opgraving accuraat vastgelegd. Verder zijn de scans en orthofoto’s gebruikt voor een bouwhistorische analyse van het in het zicht zijnde metselwerk. Van het hele project is de onderstaande pointcloud video gemaakt. Deze is vertoond bij een presentatie voor medewerkers van de gemeente Sittard, de provincie Limburg, de pers en andere geïnteresseerden.

Flythrough film van de hele archeologische site van Fort Sanderbout, vertoond bij een presentatie voor medewerkers van de gemeente Sittard, de provincie Limburg, de pers en andere geïnteresseerden.

Archeologisch onderzoek 2016

Archeoloog Eric van der Kuijl en bouwhistoricus André van Viersen hebben het onderzoek naar Fort Sanderbout geleid. Er is onderzoek gedaan naar de bouwgeschiedenis en eerdere restauraties zijn in kaart gebracht. Er zijn sporen van herstel naar boven gekomen, die duiden op schade tijdens een belegering. De schietgaten zelf blijken een zeer bijzondere vorm te hebben, maar vormen een latere wijziging. Naast de kazemat zijn sporen gevonden van vermoedelijk een stenen spiltrap naar de bovenzijde van het bastion. Het geheel is nu vrijwel onherkenbaar, maar heeft de potentie om de vesting Sittard weer in beeld te brengen.

Eerdere restauraties Fort Sanderbout

Onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat het beschadigde complex in de twintigste eeuw tweemaal is gerestaureerd, in 1937 en 1985. In 1937/1938 is het bastion opgegraven en hersteld in het kader van de werkverschaffing. Zichtbaar is dat de kazemat voor ongeveer de helft is gereconstrueerd. Documentatie toen was door middel van opmeting en het maken van een aantal foto’s. In 1957 is het complex verbouwd tot schietkelder, waarbij de wanden gepleisterd zijn. Het herstel in 1985 kwam na opheffing als schietruimte van de politie. Er is zo goed als geen documentatie, maar duidelijk is dat er gedeeltelijke ontpleistering heeft plaats gevonden.

Over Fort Sanderbout

Fort Sanderbout is eigenlijk een bastion, maar in Sittard werden de bastions ‘forten’ genoemd. Het is gebouwd als zeer groot rondeel in de 15de eeuw. Sittard had drie poorten in de stadswal, waaronder de Putpoort. Fort Sanderbout diende waarschijnlijk om de Putpoort en de oostzijde van de stad beschermen. Het is niet zeker of de Putpoort in het rondeel was opgenomen.

Laatste restant vestingwerken Sittard

Fort Sanderbout is het enige bolwerk uit de vestingwerken waar nog restanten van aanwezig zijn. Fort Sanderbout bevond zich buiten de stadswal, maar nog wel binnen de toenmalige stadsgracht. Het bestond ooit uit een ondergronds gangenstelsel met twee kazematten, die zicht hadden op het noordoosten en het zuidoosten. Het noordelijke van de twee schietgaten is daarvan bewaard gebleven.

Lees ook: Philips van Kleef-bolwerck Ravenstein

In 2014 en 2015 heeft in Ravenstein archeologisch onderzoek en bouwhistorisch onderzoek plaatsgevonden in het voormalige bastion Famars. Dit bastion is onderdeel van de vestingwerken Ravenstein. Het gaat hierbij om een voor Nederland onbekend type bastion naar vroeg-Italiaans voorbeeld. Inmiddels heeft het de naam `Philips van Kleef-bolwerck’ gekregen. Het is genoemd naar de oorspronkelijke bouwheer. Vernieuwend was de documentatiemethode die de gemeente verlangde: 3D-laserscanning.

Lees het volledig artikel op de pagina Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck.

Het bericht 3D scannen opgraving Fort Sanderbout Sittard verscheen eerst op PelserHartman.

Door bouwwerkzaamheden in de binnenstad van Antwerpen komen de resten van een 16^e-eeuwse omwalling bloot te liggen. Een unieke kans om deze historie digitaal vast te leggen. PelserHartman brengt dit stukje archeologie, ook wel de Spaanse omwalling genoemd, met behulp van 3D scanners in kaart voor nauwkeurige documentatie.  

Antwerpen krijgt een nieuwe tramlijn, ook wel de Noorderlijn genoemd. Daarvoor moet er gegraven worden in de stad. Rondom de binnenstad liggen de resten van een omwalling uit de 16^e-eeuw, daarom gaat aan alle graaf- en bouwwerkzaamheden  archeologisch onderzoek vooraf. PelserHartman zet, in opdracht van de dienst archeologie van de stad Antwerpen, laserscanners in voor zeer gedetailleerde documentatie van de opgegraven resten.

De Spaanse Omwalling

Keizer Karel V gaf in de 16e-eeuw de opdracht om de Spaanse omwalling te bouwen. Deze stadsversterking bestond uit negen bastions en vijf stadspoorten met bruggen over een vestinggracht en moest de stad beschermen tegen aanvallen uit het noorden. In de loop van de 19^e-eeuw verloor de omwalling zijn militaire functie. De gracht werd daarom dichtgegooid en de bovengrondse bouwwerken afgebroken. Maar de fundering bleef bewaard en door de huidige werkzaamheden komen de archeologische resten aan het licht.

3D scannen archeologische resten van de Spaanse Omwalling

‘We hebben ons verdiept in 3D scanning en dat levert mooie resultaten op’, antwoordt archeoloog Femke Martens op de vraag waarom ze bij dit project voor laserscanning kozen. ‘Daarnaast is dit een heel gefaseerd project. De metingen van de laserscanner (pointclouds) kunnen achteraf geometrisch juist aan elkaar gekoppeld worden.’ Daardoor kunnen we later nog een driedimensionaal model of visualisaties van het geheel worden gemaakt.

‘We hebben research op het internet gedaan en kwamen zo bij PelserHartman terecht’, vertelt Martens. ‘PelserHartman heeft verschillende vergelijkbare projecten gedaan op het gebied van monumenten en archeologie.’ Vooral over de flexibiliteit van PH is Martens te spreken. ‘Onze archeologische registratie volgt de planning en fasering van de aannemer. Dat is een hele puzzel, die voortdurend wordt bijgestuurd. Soms moet er binnen een week gescand worden en dat lukt dan ook.’

Uniek bouwwerk

De Spaanse omwalling is een zeer uniek bouwwerk en de vondsten kunnen meer informatie geven over een belangrijke periode in de geschiedenis van Antwerpen. De stad moet een deel van de resten vanwege de geplande aanleg van de tramlijn afbreken. Door het bouwwerk met behulp van 3D laserscantechnieken in kaart te brengen, blijft belangrijke informatie echter bewaard. Daarnaast kunnen op basis van scandata visualisaties worden gemaakt, zodat het publiek een totaalbeeld kan krijgen.

Een deel van de omwalling blijft wel bewaard en zichtbaar voor het publiek. Bij het Operaplein worden delen van de stadsmuur, een bastion en een brug van de omwalling gerestaureerd. Dit wordt een openluchtsite die archeologie in het stadsleven integreert. Voorbijgangers, tramgebruikers en automobilisten kunnen de historische resten hier vanuit verschillende invalshoeken beleven. Kijk voor meer informatie over de concrete plannen voor de archeologische vondsten op de website van de stad Antwerpen.

Pointclouds en orthofoto’s

PelserHartman scande op acht verschillende deellocaties in de binnenstad van Antwerpen. Op basis van de scandata werden er pointclouds gemaakt op het kantoor te ‘s-Hertogenbosch.

Later zullen ook nog orthofoto’s van onderdelen van de archeologische muurresten aangeleverd worden. Orthofoto’s, geometrisch gecorrigeerde foto’s, zijn zeer geschikt voor het documenteren van archeologie. Lees hier meer over de toepassingen.

3D scanning archeologische resten

3D Laserscannen is zeer geschikt om archeologische sites in beeld te brengen. Het kan handmatig tekenen of schetswerk op locatie en/of kantoor deels vervangen. PelserHartman heeft een ruime ervaring met het laserscannen van archeologische sites:

• In Ravenstein werden de resten van een van de oudste bastions naar Italiaans voorbeeld in Nederland, het Philips van Kleef-bolwerck gedocumenteerd.
• PelserHartman documenteerde de oudste boerderij van Nederland in Best en maakte daarvan gedetailleerde orthofoto’s.
• In Utrecht werd de schatkamer onder het Domplein met laserscanners gedocumenteerd.

Meer weten?

Wil je meer weten over het 3d scannen van archeologische resten? Of heb je een ander probleem waarbij je onze hulp kan gebruiken? Neem contact met ons op! Dat kan via info@pelserhartman.nl of bel direct naar tel. +31 73-6135729.

Het bericht 3D inscannen Spaanse omwalling Antwerpen verscheen eerst op PelserHartman.

Tijdens de opgraving van de Pieckepoort heeft PelserHartman scans gemaakt met een laserscanner. Met de scanner is een exacte driedimensionale ‘kopie’ gemaakt van iedere steen uit de fundatie van de stadspoort. Hiermee zal de opgraving altijd te bezoeken zijn, ook nu deze weer toegedekt is.

Wat doet 3D laserscanning voor archeologie?

3D laserscanning meet een miljoen meetpunten per seconde maakt. De scanner maakt zo snel een zeer realistische en accurate opname van de werkelijkheid. Alle zichtbare objecten op een archeologische opgraving worden zo ‘gevangen’ in een wolk van miljarden meetpunten. Dit is zeer waardevol, omdat archeologen ter plekke niet meer hoeven schetsen. De archeoloog kan (de vaak korte) tijd waardevoller besteden aan betere analyse en interpretatie.

“3D scanning betekent een goede maatvaste weergave van de werkelijkheid, in alle richtingen. Dat scheelt veel documentatiewerk tijdens de opgraving. Verder leg je veel meer vast dan je normaal doet, omdat je alles meet en er tegelijkertijd foto’s van maakt. In de oude situatie miste je regelmatig informatie, omdat je helaas keuzes moet maken over wat je registreert. Als je nu tijdens de uitwerking een extra maat wilt weten, kun je snel even terug naar de data. Vroeger had je pech, omdat de opgraving dan meestal al geruimd was. Het werkt dus niet alleen makkelijker, het is ook een belangrijke backup.”

– Ronald van Genabeek, Archeoloog Gemeente ‘s-Hertogenbosch

Fotorealistische 3D scan opgraving Pieckepoort

Alle muurresten van de oude Pieckepoort zijn niet alleen nauwkeurig ingemeten, maar ook direct fotorealistisch vastgelegd. De gebruikte 3D laserscanner beschikt namelijk ook over een HDR-camera. Deze maakt hoogwaardige afbeeldingen die als het ware over de pointcloud gelegd worden. Op deze manier krijgt elk meetpunt de juiste kleur. Het resultaat is een realistisch gekleurde puntenwolk die geometrisch accuraat is.

Bezoek de opgraving virtueel

In het geval van de Pieckepoort betekent het dat de opgraving altijd ‘zichtbaar’ blijft. Dankzij de opnames kan iedereen – ook als de restauratie weer toegedekt wordt – de archeologische put nog steeds binnenlopen. Niet in het echt, maar wel virtueel, via een online viewer Omdat het meetpunten in een 3D-stelsel zijn, is het mogelijk zelf metingen te verrichten met de gereedschappen in de zijbalk van de viewer. Ook nu de opgraving van de Pieckepoort weer toegedekt is, is deze nog steeds in detail te bekijken. Je kunt zelfs meten in de viewer.

Lees ook: 3D scan Fort Sanderbout

Muurresten van Fort Sanderbout in Sittard zijn bij de archeologische opgraving door PelserHartman 3D ingemeten met high-end 3D laserscanners. In het onderzoek zijn interessante sporen van herstel naar boven gekomen, die duiden op schade tijdens een belegering van Sittard. Het geheel is nu vrijwel onherkenbaar, maar heeft de potentie om de vesting Sittard weer in beeld te brengen.

Lees het volledig artikel op de pagina 3D scannen opgraving Fort Sanderbout Sittard.

Het bericht 3D scannen opgraving Pieckepoort verscheen eerst op PelserHartman.

De middeleeuwse Pieckepoort op het Wilhelminaplein in Den Bosch wordt publiekelijk blootgelegd. In april 2016 startte Afdeling Erfgoed ‘s-Hertogenbosch met het archeologisch onderzoek naar de restanten van deze voormalige stadspoort. De gegevens zijn nodig voor de verdere restauratie van de Vestingwerken.

PelserHartman draagt bij aan het 3D inscannen van de opgraving van de Pieckepoort. We ondersteunen de archeologen met onze 3D laserscantechniek, door alle muurresten nauwkeurig in te meten en fotorealistisch vast te leggen.

3D scanning binnen archeologie en bouwhistorie is nog relatief nieuw, maar heeft al vele malen zijn grote voordelen getoond. Het geeft snel overzicht over het hele gebied van een opgraving. Laserscanning maakt het makkelijker voor archeologen om verbanden te leggen en vermoedens te bevestigen. Omdat de laserscan elke vierkante millimeter in 3D coördinaten documenteert, zal de techniek zijn meerwaarde ook nog in latere fases bewijzen. Zo kan de wolk van meetpunten, gemaakt door de scanner, de perfecte basis vormen voor de uitwerking van toekomstige bouwplannen.

3D viewer Leica Truview Global Pieckepoort

Bekijk alle muurresten van de Pieckepoort zelf met de 3D viewer door op onderstaande link te klikken.

3D scan Pieckepoort ‘s-Hertogenbosch.

3D scanning van opgravingen

Deze techniek is in Nederland al meerdere keren toegepast bij bijvoorbeeld de opgraving van het Domplein in Utrecht, de documentatie van de Armenhoef in Best (boerderij uit 1263) en bij het Philips Van Philips van Kleef-bolwerck in Ravenstein. Bij het laatstgenoemde project was het zelfs een eis van de gemeente dat het vrij gelegde muurwerk 3D ingemeten werd voor reconstructie. De archeoloog en bouwhistoricus bepaalden dat high-end 3D scanning het beste middel was om het project te meten.

3D scannen opgraving Pieckepoort

De scanner maakt een exacte driedimensionale ‘kopie’ maken van iedere steen uit de fundatie van de stadspoort. Dankzij de opnames kan iedereen – als de restauratie weer toegedekt wordt – de archeologische put nog steeds binnenlopen. Niet in het echt, maar wel virtueel, via een truviewer op een website. Het maken van de opnames kost de medewerkers van PelserHartman, gespecialiseerd in het twee- en driedimensionaal inmeten, drie avonden. Daarna verzamelen we alle ruwe scandata op kantoor en verwerken we het tot bruikbare producten zoals orthofoto’s, een bovenaanzicht en een grote samengestelde puntenwolk, de zogenaamde pointcloud. We maken ook een flythrough video zoals we dat al eerder deden bij het project Stadsmaquette Kerkstraat Den Bosch.

Producten voor de archeologie

De volgende producten worden door ons gemaakt:

• Orthofoto’s – perfect haakse aanzichten zonder zelf te tekenen
• 3D viewers – bekijk en meet de objecten van achter je bureau
• Flythrough-film – toon de omgeving van het project in presentaties
• Pointclouds – leer hoe 3D laserscanning en pointclouds echt werken

Voorbeelden van 3D scannen opgraving

De 3D scantechnieken van PelserHartman zijn al vaak toegepast voor archeologie in Nederland en daarbuiten. De meest bijzondere projecten zijn de opgraving van het Domplein in Utrecht (project DOMunder museum), de documentatie van de Armenhoef in Best (boerderij ui 1263) en bij het Philips van Kleef-bolwerck in Ravenstein. Wil je meer weten over deze projecten? Ga dan naar een van de onderstaande pagina’s:

• Boerderij Armenhoef Best
• Philips van Kleef-bolwerck Ravenstein
• Domplein Utrecht

Over opgraving restanten Pieckepoort

Het onderzoek naar de Pieckepoort vindt bewust plaats in 2016, het Jeroen Bosch 500 jaar. De poort stond er immers ten tijde van Jeroen Bosch in volle glorie. Daarom maakt het college mogelijk dat publiek de opgravingen kan bezoeken en vrijwilligers kunnen meedoen aan het onderzoek. Ook plaatste men er twee zeecontainers waarin de gemeente exposities inricht. Van bovenop de zeecontainer is de archeologie goed te bekijken.

Geschiedenis Pieckepoort Den Bosch

De Pieckepoort vormde de toegang tot de binnenstad vanuit Vught. De poort behoort tot de zogenaamde Vughteruitleg. Dit deel van de stad is toegevoegd na de aanleg van de tweede stadsommuring. De poort wordt voor het eerst in 1399 genoemd. Oorspronkelijk was het een van de rijkste poorten van ‘s-Hertogenbosch. Hij bestond uit een vierkant poortgebouw met vier hoektorens. In 1498 krijgt de poort een voorpoort. Bij het beleg van 1629 raakt de poort zwaar beschadigd. Pas een eeuw later is de poort deels hersteld. Dan worden de bovenbouw van de hoofdpoort en de voorpoort gesloopt. Nadat in 1874 ’s-Hertogenbosch is ontheven van de vestingstatus, wordt de poort volledig gesloopt (rond 1890).

Bron: Bossche Encyclopedie. Op deze pagina is veel meer informatie te vinden over de geschiedenis van de Pieckepoort.

Het bericht Start 3D scannen opgraving Pieckepoort Den Bosch verscheen eerst op PelserHartman.

In 2014 en 2015 heeft in Ravenstein archeologisch onderzoek en bouwhistorisch onderzoek plaatsgevonden in het voormalige bastion Famars, onderdeel van de vestingwerken Ravenstein. Het gaat om een voor Nederland onbekend type bastion naar vroeg-Italiaans voorbeeld, dat inmiddels de naam `Philips van Kleef-bolwerck’ heeft gekregen, naar de naam van de oorspronkelijke bouwheer. Vernieuwend was de documentatiemethode die de gemeente verlangde: 3D-laserscanning.

3D laserscanning is een meettechniek die ook wordt gebruikt in het tv-programma ‘Time Scanners’ van National Geographic. In Nederland is het al toegepast bij de opgraving van het Domplein in Utrecht en de documentatie van de Armenhoef in Best.

Aanleiding archeologisch onderzoek vestingswerken Ravenstein

Aanleiding voor dit onderzoek was de ontdekking van een omvangrijk stelsel van muren en gangen onder dit voormalige bastion, door de emeritus hoogleraar Martin Jan van Mourik. In zijn achtertuin, die het volledige oppervlak van het zeventiende-eeuwse bastion beslaat, bleek uiteindelijk een nog zeer gaaf bewaard ouder vestingwerk uit de Renaissance aanwezig te zijn. Het Philips van Kleef-bolwerck is una grande Novità; een belangrijke vernieuwing voor de Nederlandse vestingbouw van die tijd.

Leestijd: 13 minuten. Dit artikel over het Philips van Kleef-bolwerck is eerder verschenen in ARCHEObrief, het vakblad voor Nederlandse archeologie, jaargang 19, nummer 4. Auteurs: Eric van der Kuijl, Jeroen Pelser en André Viersen.

Archeologisch onderzoek vestingwerken Ravenstein

Graafwerkzaamheden in de periode 2012 tot 2015 hebben aan het licht gebracht dat binnen het terrein van het aarden bastion Famars uit 1621 omvangrijke restanten van oudere voorgangers liggen. De ontdekking van een zestiende-eeuws gangenstelsel was aanleiding voor opgravingen, waarbij ook een niet afgebouwde fase onder bastion Famars aanwezig bleek. Deze kwam aan het licht bij het uitgraven van het schootsveld van het Philips van Kleef-bolwerck in de zomer van 2015.

Bolwerk naar oud-Italiaans model

Het dieper gelegen zestiende-eeuwse vestingwerk blijkt een bolwerk naar oud-Italiaans model te zijn. Dit bolwerk bestaat uit stenen ruimten, overdekt met aarde om de muren te beschermen tegen kanonvuur. Het vestingwerk omvat twee kazematten met in het midden een grote ovale verblijfsruimte, waarvan de ingang al in 1988 is blootgelegd. Het geheel was oorspronkelijk grotendeels omgeven door een ter plaatse niet meer herkenbare, na 1544 gedempte stadsgracht. Tijdens de aanleg van het vestingwerk was Philips van Kleef de baas in de soevereine heerlijkheid Land van Ravenstein. Hij leefde van 1456-1528 en noemde zich van 1492 tot zijn dood `heer van Ravenstein’. Van 1499 tot 1506 was hij namens Frankrijk tevens gouverneur van Genua, zodat aannemelijk is dat hij in Italië de inspiratie opdeed voor de vernieuwing van de fortificatie van Ravenstein. Om het vestingwerk te kunnen onderscheiden van het bastion Famars heeft het de naam Philips van Kleef-bolwerck gekregen.

Philips van Kleef-bolwerck: toevallige ontdekking

De aanleiding voor de opgraving was een ontdekking bij het graven van een zinkput in 1988 door Van Mourik. Hij stuitte bij toeval op twee parallel lopende, 4 meter diep reikende muren, die met elkaar verbonden waren geweest door een tongewelf. De overwelfde gang leek de toegang te zijn tot een grotere overwelfde ruimte, waarvan de gewelfaanzetten eenzijdig zichtbaar waren. De autoriteiten kwamen na een melding een kijkje nemen en waren aanvankelijk niet bijzonder geïnteresseerd in de vondst. Het zou volgens de dienstdoende ambtenaar gaan om bij het bastion Famars behorende werken. Het advies luidde mooie foto’s te maken en daarna de stenen resten weer onder de aarde te laten `verdwijnen’.

Van Mourik volgde dit advies, maar kon zijn vondst niet loslaten. De aan het daglicht gebrachte toegang behoorde naar zijn gevoel niet bij een aarden bastion naar oud-Nederlands model. Na zijn pensioen zette hij toch weer de schop in de grond, strijdig met de heersende opvatting in de archeologische monumentenzorg, waarbij men vooral inzet op behoud in situ. Hij stuitte op een forse muur met ronding, voorzien van een gewelfaanzet. Tot de nieuwe ontdekkingen behoorde onder meer een onderaardse overwelfde ruimte. Van Mourik zocht hierop contact met het bestuur van Stichting Menno van Coehoorn. Dit leidde tot een afspraak om de aangetroffen resten te laten inspecteren door een specialist. Van Mourik staakte zijn eigengereide graafwerk, richtte vervolgens Stichting Vestingwerken Ravenstein op.

Inschakelen professionals archeologische opgraving vestingswerken Ravenstein

Archeoloog Eric van der Kuijl van Hamaland Advies werd namens de Monumenten Advies Commissie van Stichting Menno van Coehoorn naar Ravenstein gestuurd en constateerde dat er sprake moest zijn van een groot verdedigingswerk dat nader onderzoek verdiende. De professionalisering leidde, in goed overleg met de gemeentelijk archeoloog, drs. R. Jansen van de gemeente Oss, tot legalisering van hetgeen vanaf 1988 was geschied, op voorwaarde dat de archeologische vindplaats volgens de geldende richtlijnen conform gedocumenteerd zouden worden. Dit hield in dat er eerst een bureauonderzoek verricht zou worden naar de historie van het verdedigingswerk en er een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel zouden worden opgesteld, dat daarna voorwoord zouden worden in een Programma van Eisen. Dit Programma van Eisen zou dan de leidraad zijn voor het nog uit te voeren proefsleuvenonderzoek.

André Viersen van Utrecht werd bij het project betrokken als bouwhistoricus. Een eis van de gemeente was tevens dat het reeds door Van Mourik vrij gelegde muurwerk met ingemeten zouden worden voor reconstructie. In overleg met Viersen werd bepaald dat 3D scanning het beste middel was om het project te meten. PelserHartman werd benaderd voor het scanwerk. 3D-scanning is nog nieuw binnen archeologie en bouwhistorie, maar heeft direct zijn grote voordelen getoond door overzicht te geven over het hele terrein. Het was zo makkelijker verbanden te leggen en vermoedens te bevestigen. Omdat de laserscan elke vierkante millimeter in 3D documenteert, zal de techniek zijn meerwaarde ook nog in latere fases bewijzen.

Reconstructie archeologisch onderzoek met laserscanning

Beschrijving archeologische vondst vestingwerken Ravenstein

De vondst is in één bouwfase opgetrokken in een relatief hard gebakken oranje baksteen, met een steenmaat van 28 à 29 bij 12 à 14 bij 6 à 7 centimeter. Voor het metselwerk is tras (schelpenzand) en kalkmortel toegepast. In het bolwerk is een vloer van bakstenen aanwezig. Het vestingwerk was verder van twee in baksteen uitgevoerde kazematten voorzien. Deze kazematten zullen 10,8 bij 3,4 meter groot zijn geweest en waren onderling verbonden door een overwelfde ruimte met een enigszins ovale plattegrond. De centrale ruimte was toegankelijk door middel van een ongeveer 2,5 meter brede gang met tongewelf in de richting van de keel van het bastion. De toegang naar de centrale ruimte vanuit deze poterne kon met een deur of hek worden afgesloten.

Resultaten onderzoek

Op basis van de resultaten van het uitgevoerde proefsleuvenonderzoek is gesteld dat binnen het voormalige bastion Famars sprake is van een uitzonderlijk gaaf bewaard gebleven kazemat uit de renaissance, die in 1621 overbouwd is met bastion Famars. Nader onderzoek in 2015 wijst uit dat in 1621 weliswaar opdracht is gegeven tot de bouw van het bastion, maar dat de afronding van het werk na 1626 heeft plaatsgevonden. De aangetroffen muren van de kazematten zijn ongeveer een meter dik. De kazematten en de centrale ruime waren overkluisd met segmentboogvormige bakstenen gewelven. Die gewelven zijn bij de ontmanteling grotendeels ingezakt maar deels nog aanwezig. Het bolwerk was voorzien van een aarden dekking.

Volledig gave gemetselde geschutstrechter

Vóór het schietgat van de oostelijke kazemat is een volledig gave gemetselde geschutstrechter aangetroffen van bijna 6 meter lang. Deze was noodzakelijk vanwege de aarden dekking van het bastion. Van de noordelijke kazemat is alleen het zuidelijke deel van de oostmuur ontgraven. Het noordelijke deel bevindt zich onder het tuinhuis van de familie Van Mourik. Bij de opgraving bleek dat de westelijke muur van de kazemat tot op grote diepte was weggebroken. De oostelijke muur met nis is gespaard gebleven.

Datering Philips van Kleef-bolwerck

Onder de buitenmuur van het vestingwerk troffen de archeologen een eikenhouten funderingsbalk aan. Een houtmonster hiervan is dendrochronologisch gedateerd. Bij een dendrochronologische datering wordt de ouderdom van hout bepaald aan de hand van het jaarringpatroon. Hieruit kwam naar voren dat het hout voor deze balk in 1509 geveld is. Het vestingwerk zal dus in 1509 of in 1510 gebouwd zijn.

Zuidelijke onderzoeksgebied

In het zuiden van het onderzoeksgebied is muurwerk aangetroffen van de geschutstrechter. Hier tegenaan ligt een aarden wal. Van de kanonskelder zelf is ook een muur gevonden. Deze heeft een schietgat met hardstenen deurlijst. Aan weerszijden van het schietgat zijn twee ijzeren deurhengsels aangebracht, waarin oorspronkelijk een stalen luik of deur gehangen heeft. De kanonskelder was daardoor afsluitbaar. De buitenzijde van de opening is voorzien van een hardstenen lijst, bestaande uit iets rond lopende blokken Namense hardsteen, die met ijzeren klampen aan elkaar zijn gezet. Deze blokken grenzen aan de oorspronkelijke waterlijn van de stadsgracht. Hierin zijn de uitbraaksporen zichtbaar van de blokken Namense hardsteen, waarmee de randen aan de buitenzijde van de geschutstrechter oorspronkelijk bekleed waren. Halverwege bevindt zich een grote V-vormige uitsparing, waarin oorspronkelijk een sluitsteen bevestigd moet zijn geweest. Aan de buitenzijde van de zuidelijke kanontrechter bevindt zich een gemetselde één-steens dikke muur over een lengte van 1 meter en een resthoogte van maximaal 70 centimeter.

Onderscheid bastion Famars en Philips van Kleef-bolwerck

Om onderscheid te maken tussen het zeventiende-eeuwse aarden bolwerk Famars en de onderzochte resten van het oudere bolwerk, wordt voor de laatste de naam Philips van Kleef-bolwerck aangehouden. Het Philips van Kleef-bolwerck is een bijzonder object. Het is een van de vroegste bastions in Nederland op basis van Italiaanse ideeën. Voor het schietgat van de oostelijke kazemat is een gemetselde schietkoker aangetroffen van bijna 6 meter lang. Opvallend is dat het gewelf een vrij vlakke boog heeft. Het geschut zal in een relatief horizontale positie gebruikt zijn, wat de reikwijdte zal hebben verminderd. De geschutstrechter zal het geschut bescherming hebben geboden tegen vijandelijk vuur, maar zal ook het schootsveld sterk hebben beperkt. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat tijdens de uitvoering een wijziging van het ontwerp heeft plaatsgevonden. De oostwand met schietkoker van de oostelijk kazemat is al tijdens de bouw iets verschoven, zodat het schootsveld van het geschut een sterker flankerende werking zou krijgen ten opzichte van de aansluitende courtine.

Het Philips van Kleef Bolwerck in internationaal perspectief

Rond 1500 beleefde de vestingbouw in Italië belangrijke ontwikkelingen. Door de toepassing van buskruit en kanonnen waren de stenen verdedigingswerken, zoals muren en torens, niet meer bestand tegen zware aanvallen. Ter bescherming werden de stenen bolwerken daarom afgedekt met aarde. Vanuit geschutskelders in de `keel’ werden de muren flankerend gedekt. Philips van Kleef legde grote belangstelling aan de dag voor de oorlogsvoering te land en ter zee. Hij schreef er zelfs een befaamde verhandeling over: Instruction de toutes manières de guerroyer tant par terre que par mer.

Beschrijving Philips van Kleef Bolwerck

Het in Ravenstein aangetroffen bolwerk is een stenen bouwwerk met de kenmerken van Italiaanse vestingbouw uit de Renaissance. Het gebruik van kazematten met geschutstrechters en een dekking van aarde past in de technologische ontwikkelingen van de late vijftiende eeuw, als antwoord op de vuurkracht van het moderne geschut. Als oplossing voor de traditionele middeleeuwse vestingbouw werden belangrijke vernieuwingen toegepast afkomstig uit het Italiaans vestingstelsel, zoals vooruitgeschoven bastions om de ongedekte flanken of muren tussen de muurtorens te dekken en aarden verdedigingswerken ter vervanging van de stenen rondelen. Vaak ook werden stenen muurtorens gedeeltelijk afgebroken en verlaagd om er rondelen van te maken, die vervolgens bedekt werden met aarde om de impact van de vijandige kogels te kunnen smoren.

Oplossing dode hoek torenbastion

Echter, bij de torenbastions bleef een dode hoek over die niet vanaf de aangrenzende geschutsplatforms kon worden verdedigd. Om deze reden werd in Italië een bastion ontwikkeld dat bestond uit een stompe driehoekige vorm die door middel van twee korte muurstukken de zogenoemde flanken met de muur werd verbonden. In deze flanken stonden lichte kanonnen opgesteld, vaak op meerder beschutte niveaus (kazematten). De flanken werden terugspringend in het bastion aangebracht. Het geschut kreeg vaak extra bescherming door de ronde of veelhoekige overgang (schouder of orillon) van de schuine voorzijden van het bastion naar de flanken.

Vroegst bekende voorbeeld Italiaans bastion Nederlanden

Rond 1515 worden deze bastions in Italië voor het eerst opgenomen in ommuringen van steden. Het bolwerk in Ravenstein is vooralsnog het vroegst bekende voorbeeld van de toepassing van een Italiaans bastion in de Nederlanden. Met zijn begindatering van 1509 of 1510 is Ravenstein een uitzonderlijk vroeg voorbeeld van een dergelijke ontwikkeling, waarbij echter niet zeker is of het bastion ook daadwerkelijk opgenomen is geweest in de stadsommuring, of dat het gaat om een vooruitgeschoven bastion dat als eerstelijns verdediging heeft gefunctioneerd. Deze wijze van verdedigen is wereldwijd tot ver in de negentiende eeuw toegepast.

Archeologisch onderzoek met 3D-laserscanning

De opgraving is met 3D-laserscanning in kaart gebracht. Dezelfde technologie wordt gebruikt in de documentaireserie `Time Scanners’ van National Geographic; het is hier zelfs met dezelfde apparatuur gedaan. 3D-scanning heeft eerder bij projecten als het Domplein en de Armenhoef  zijn waarde bewezen. In het geval van het Philips van Kleef-bolwerck boden de scans een totaaloverzicht. Het ging hier om vier verschillende blootgelegde stukken onderdeel van dezelfde structuur verspreid over een tuin van 70 are groot. Ter plekke was de samenhang van deze delen niet direct vanzelfsprekend, maar de gekoppelde scans van de blootgelegde onderdelen maakte veel duidelijk voor de reconstructie.

3D scannen uitgelegd

3D scannen maakt het mogelijk om bestaande situaties geheel tot in detail vast te leggen door 360° rond te meten met bijna een miljoen punten per seconden. Elke millimeter in de omgeving wordt hiermee omgezet in meetpunten, die samen een puntenwolk van vele miljoenen punten opleveren. Er zijn in het geval van Ravenstein fotorealistisch gekleurde pointclouds gemaakt door scans aan te vullen met HDR-fotografie. Uit deze data zijn een bovenaanzicht van het hele gebied en zeven doorsneden van het vestingwerk geproduceerd.

Voordelen 3D scannen archeologie

De onderzoekers kregen ook een scanviewer tot hun beschikking waarmee later op kantoor details nader konden worden bekeken en aanvullende metingen konden worden gedaan. Verder zijn de 3D-scans later ook goed te gebruiken voor publiekspresentaties. Gemak speelt ook een rol. De geschutskoker op het bolwerk loopt taps toe en is aan het einde maar een meter hoog. Op die plek meten is verre van comfortabel, waardoor de details toch minder goed worden vastgelegd. En dat de baksteenlijnen in dit geval niet waterpas lopen, valt in die nauwe, donkere koker minder goed op dan wanneer de scandata rustig achter een bureau worden bestudeerd.

3D scan vervangt veel tekenwerk

Omdat 3D-scannen alle data vastlegt, verdwijnt de noodzaak om te tekenen. Niet alles hoeft te worden getekend wanneer er wordt gewerkt met high-end scandata. De juiste software kan orthofoto’s genereren van hoogwaardige gekleurde pointclouds. Orthofoto’s zijn zuivere orthogonale aanzichten van de pointcloud op schaal. Een orthofoto kan worden gebruikt als onderlegger voor het tekenen van het (boven)aanzicht van een terrein of object, maar zelf tekenen is nu niet eens meer nodig.

Orthofoto’s zijn erg waardevol in archeologie en bouwhistorie, omdat een slimme automatisering het dure, onnauwkeurige schetsen vervangt. De mensen in het veld kunnen zich dan richten op het belangrijke werk: analyse en interpretatie. Wanneer de laserscan op de juiste manier is gemaakt, is het vervaardigen van orthofoto’s erg goedkoop; vaak vele malen goedkoper dan handmatig tekenen en fotograferen. PelserHartman heeft voor dit project een werkmethode ingezet die handmatig overtekenen overbodig maakt. Orthofoto’s zijn daarin al de complete documentatie. Ook wanneer een schematische tekening gewenst is, bijvoorbeeld om aantekeningen op te maken, is er een automatisering bedacht die snel een lijntekening genereert van elk mogelijk aanzicht.

Toekomstplannen

De in 2012 opgerichte Stichting Vestingwerken Ravenstein (SVR) ging in 2014 een nieuwe fase in. Besloten werd het vestingwerk voor de verre toekomst herkenbaar en beleefbaar te maken. Architect Maurits Cobben werd belast met de vormgeving van het project. In grote lijnen bestaat dat uit het met metselwerk conserveren van het front van de geschutskelder, het zichtbaar maken van de contouren van het schootsveld en van de bijbehorende stadswal. Daarnaast wordt de kazemat met glasplaten bedekt om deze te onttrekken aan weersinvloeden, maar toch zichtbaar te houden. In juli 2015 is gestart met het onder archeologische begeleiding uitgraven van het voormalige schootsveld en de restauratie van het front van de geschutstrechter van het voormalige verdedigingswerk. Het bestuur van de stichting hoopt het project dit najaar te realiseren.

Het bericht Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck verscheen eerst op PelserHartman.

Het project ‘Ancient Acoustics’ van de TU Eindhoven onderzoekt de akoestiek van oude openluchttheaters in Griekland. Correcte gegevens en 3D maatvoering van deze theaters is van groot belang bij het maken van de verschillende modellen. PelserHartman stelde haar high-end apparatuur beschikbaar voor het 3D inmeten van de theaters. 

Project Ancient Acoustics

De basis van de moderne theaters die we kennen is terug te leiden naar de eerste theaters die de Oude Grieken bouwden vanaf ongeveer 500 voor Christus. Hoewel deze theaters veelal worden geroemd om hun uitstekende akoestische eigenschappen, is hiervoor slechts een geringe wetenschappelijke onderbouwing.

Dit was de aanleiding voor een team van zes masterstudenten van de Technische Universiteit Eindhoven om een meetexpeditie op te zetten. De groep deed uniek onderzoek in een drietal oude Griekse theaters. In het voorjaar van 2015 reisden zij, onder begeleiding van een universitair docent, naar Griekenland om onderzoek te doen naar de akoestische geheimen van deze amfitheaters. In dit onderzoek wordt de akoestiek op een groot aantal punten in de theaters onderzocht met een methode die voor zover bekend niet eerder is gebruikt.

3D inmeten theaters Griekenland

Als onderdeel van het project ‘Ancient Acoustics’ werden drie theaters geometrisch ingemeten. Deze gegevens worden gebruikt om akoestische modellen te maken welke vervolgens gevalideerd kunnen worden met de meetgegevens. Voor het 3D inmeten van de theaters is op de universiteit Eindhoven inmiddels geen apparatuur meer beschikbaar. Om deze metingen toch mogelijk te maken heeft de groep ondersteuning gevonden bij PelserHartman. Een van onze experts trainde twee groepsleden in het werken met een total station. We stelden tevens de juiste apparatuur en benodigdheden beschikbaar voor het uitvoeren van de metingen op diverse locaties in  Griekenland. De studenten hebben zelf alle metingen succesvol kunnen uitvoeren. Ze voerden metingen uit in de theaters; Argos (200 v.Chr.), Odeon van Herodes Atticus (200 n.Chr.), en het Theater van Epidaurus (400 v.Chr.)

Uniek akoestisch onderzoek naar oude theaters

In de loop der jaren is veel onderzoek verricht naar de akoestiek van Griekse theaters. Voor zover bekend is nog nooit eerder een meerkanaals simultane meting uitgevoerd onder verschillende buitencondities. Een vernieuwende meettechniek stelt ons in staat om in korte tijd een uitgebreid beeld te krijgen van de akoestiek van het volledige theater. Hierdoor is het ook mogelijk bouwfysisch breed inzicht te krijgen in de invloed van meteorologische effecten op de geluidsoverdracht. Deze techniek werd al eerder succesvol uitgevoerd bij het Architectural Acoustics evenement tijdens de Dutch Design Week 2014.

Simultane geluidsmeting asynchrone meettechniek

Om de akoestiek van het theater in beeld te kunnen brengen werden simultaan geluidsmetingen verricht volgens een nieuwe asynchrone meettechniek ontwikkeld door ir. C.C.J.M. Hak. Deze meetmethode leverde in een relatief korte tijd een grote hoeveelheid data op waarmee de akoestiek van het volledige theater kan worden geanalyseerd. De akoestische parameters die berekend kunnen worden met deze data zeggen iets over de galm, de ruimtelijkheid of de helderheid en de verstaanbaarheid van spraak in het theater. De met het kunsthoofd gemeten impulsreponsies kunnen naderhand worden gebruikt voor auralisatie van geluidsfragmenten. Op deze manier kunnen geïnteresseerden achteraf op verschillende posities ervaren hoe de Griekse theaters klinken.

Invloed van weer en wind op akoestiek

Naast de pure akoestiek van het theater zal ook de invloed van de meteorologische omstandigheden op de akoestiek worden gemeten. Op 5 posities zal, synchroon met de akoestische metingen, de temperatuur, relatieve luchtvochtigheid en de windsnelheid worden gemeten. Dit wordt gedaan onder twee uiterste omstandigheden: in de ochtend onder koele omstandigheden, en in de avond wanneer de oppervlaktetemperatuur van het theater nog hoog is. Naderhand kunnen met deze gegevens validatie studies worden verricht naar de invloed van deze gemeten variabelen op de akoestiek.

Eindresultaat onderzoek

De 3D inmetingen van de Griekse theaters zijn succesvol verlopen, maar het ‘Ancient Acoustics’ project is nog niet voorbij. De resultaten van het onderzoek kunnen uitsluitsel geven over de mythes die rond de akoestiek van de Griekse theaters hangen. Tevens kan de waardevolle data worden gebruikt in vervolgonderzoeken op het gebied van aeroacoustics en CFD als validatie van simulatiemodellen. Tot slot zullen de theaters worden vergeleken en worden de verschillen in akoestische kwaliteit zichtbaar en hoorbaar gemaakt. Sinds de terugkeer uit Griekenland is de groep druk bezig met het verwerken van de verkregen meetdata. De eerste stappen zijn hiervoor ondertussen gezet. Zo is een deel van de groep bezig geweest met het bepalen van het bronvermogen van de twee bolbronnen welke bij de metingen in de theaters zijn gebruikt.

Koppelen meetdata aan meteorologische data

In Eindhoven is hard gewerkt aan het synchroniseren van de verschillende meetopnames uit de drie theaters. Hieraan kan vervolgens de verschillende meteorologische data toegekend worden. Vooral de luchttemperatuur is hierbij van belang, gezien de geluidssnelheid afhankelijk is van de omgevingstemperatuur.

3D model op basis van laserscan

Achter de schermen wordt er ondertussen gewerkt aan een mogelijke terugkeer naar het Odeon van Herodus Atticus in Athene. Het plan is om het theater in te meten met een geavanceerde 3D-laserscanner. Met deze apparatuur en de expertise van PelserHartman zullen ze in staat zijn een uiterst nauwkeurig model te maken van het theater. Op basis hiervan kan de groep beter valideren welke eigenschappen van de theaters leidden tot de mythische akoestiek.

Waren de Grieken hun tijd ver vooruit?

Bekijk hieronder de film van NPO Wetenschap over project Ancient Acoustics.

Het bericht Ancient Acoustics: 3D inmeten in Griekse theaters verscheen eerst op PelserHartman.

PelserHarman scande een deel van de kapconstructie van de Grote of Sint-Laurenskerk van Alkmaar op hoog niveau in. Het resultaat is een gekleurde 3D laserscan van de Grote Kerk die gebruikt wordt als documentatie en voor het maken van 2D tekeningen en orthofoto’s. Bouwhistoricus Odwin Ralling koos ervoor om de scans zelf te maken samen met een instructeur van PelserHartman.

Introductie en training 3D laserscanning

Odwin wilde meer weten van de mogelijkheden van laserscanning binnen ons bureau PelserHartman. We voerden samen een project uit waarbij meerdere facetten van laserscanning aan bod kwamen.

We leerden Odwin de basisbeginselen van het scannen en gaven laserscantraining ‘on the job’. We registreerden de scandata, leverden de juiste pointcloudfiles voor Autocad, maakten ortho foto’s en een trueviewer waarmee de opname bekeken kon worden.

Het project betrof het 3D inscannen van delen van de kapconstructies boven de stenen gewelven van de noorder en zuider zijbeukkapellen van de Grote Kerk. Een laserscanner meet nergens doorheen en moest daarom op veel verschillende posities scans maken om alle houten delen van de kapconstructie te kunnen zien en te kunnen inscannen. Daarbij wilden we fotorealistische kleuren scans maken door gebruik te maken van de interne HDR camera. Het werd door deze factoren en wensen een bijzondere klus met veel klim en klauterwerk waarbij het goed uitlichten van de ruimte en het gebruiken van speciale statieven erg belangrijk was.

Wil je ook kennismaken met 3D laserscanning?
Stuur direct een email naar PelserHartman of bel: 073-6135729.

Ralling bouwhistorie

Het bureau Ralling bouwhistorie en restauratie richt zich op zowel bouwhistorisch onderzoek als restauratiearchitectuur en herbestemming van gebouwen in een historische context. Het bureau van Odwin Ralling profileert zich als erfgoedstudio. Kennis van regelgeving binnen de monumentenzorg, advisering en subsidieregelingen heeft Odwin opgedaan als extern ingehuurd consulent instandhouding bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Bouwhistorie Grote of Sint Laureskerk te Alkmaar

Over de bouwfasering van de Grote of Sint Laurenskerk in Alkmaar bestaan nog meerdere onduidelijkheden. In een poging de globale fasering te verfijnen is dendrochronologisch onderzoek (of jaarringonderzoek) uitgevoerd aan de eiken kapconstructies. Het eerste jaarringenonderzoek is in 2007 uitgevoerd door Dirk Jan de Vries van de RCE in combinatie met het laboratorium van Stichting Ring in Amersfoort. Een tweede ronde dendrochronologisch onderzoek is in 2012 uitgevoerd onder leiding van gemeentelijk bouwhistoricus Carolien Roozendaal door Ralling bouwhistorie en restauratie, waarbij voor de analyse van de houtmonsters gebruik is gemaakt van het laboratorium van G. Preßler in Gersten, Duitsland. Lees meer over deze onderzoeken en de conclusies op de website van Odwin Ralling.

3D scan Grote Kerk en ortho foto’s voor archeologie en bouwhistorie

Voorbeelden van archeologie en bouwhistorie projecten waarbij 3D laserscanning werd ingezet zijn onder andere:

• 3D laserscannen en orthofoto’s oudste boerderij van West-Europa
• Orthofoto archeologie Domplein Utrecht
• Spaanse omwalling in Antwerpen

Het bericht 3d laserscan Grote Kerk Alkmaar voor bouwhistoricus verscheen eerst op PelserHartman.

In het Brabantse Best staat de oudste boerderij van Nederland. PelserHartman is gevraagd om de perfecte driedimensionale documentatie van het houten skelet te maken. Het betreft hier de oudst bekende boerderij, die nog in gebruik is. Niet alleen van Nederland, maar van heel West-Europa. Uit een jaarringenonderzoek is gebleken dat het houtskelet van de stal dateert uit omstreeks 1263. Vanwege de zeldzame cultuurhistorische waarde werd de boerderij aangewezen als Rijksmonument. PelserHartman maakte een volledige 3D documentatie met haar 3D scantechnieken.

Vraag om volledige documentatie

De vraag van de opdrachtgever was als volgt: “We willen een volledige documentatie voor aanvang van het houtrestauratiewerk. We willen een exacte 3D inmeting, fotorealistische opnamen, tekeningen, viewers en films”. Het advies was snel gemaakt. We besloten een zeer uitgebreide 3D fotorealistische opname te maken met de scanners Z+F IMAGER 5010C. Deze scanners zijn relatief klein en kunnen ondersteboven aan het plafond gehangen worden om zo alle hoeken en gaten van alle houtverbindingen perfect in kaart te brengen. We besloten om geen tekeningen te maken maar zuivere orthofoto’s (gemaakt met de laserscandata!) van de spanten en houtverbindingen.

Lees ook de blogpost; 3D laserscannen en orthofoto’s oudste boerderij.

Uitvoering 3D laserscanning en maken producten

De potstal staat inmiddels in een stalen hal. Hierdoor kan de restauratie en de 3D scanning beter uitgevoerd worden. De dakpannen zijn inmiddels verwijderd waardoor het houtskelet van alle zijden goed zichtbaar is. Het houtskelet staat volledig in de steigers waardoor de houten onderdelen van alle kanten benaderbaar zijn en goed gedocumenteerd kunnen worden.

Het bestaande steigerwerk werd aangepast voor de laserscanwerkzaamheden. De wanden en het dak van de hal werden voorzien van opstelplaatsen en ophangpunten voor de scanners. We maakten de volgende producten:

• Volledige 3D gekleurde pointcloud
• Trueviewer
• Orthofoto’s (in plaats van tekeningen)
• Fly-through film

Elke centimeter oude boerderij Best vereeuwigd

(Bron: Eindhovens Dagblad 24-07-2013)

BEST – De boeren die eeuwenlang in de stal aan de Oirschotseweg 117 in Best hun koeien verzorgden, hadden het niet kunnen bevatten: dat een scanner een exacte driedimensionale ‘kopie’ zou kunnen maken van elke balk en elk dakspant van hun stal.

Dankzij de opnames kan over een jaar iedereen – als de restauratie aan de Oirschotseweg klaar is – het rijksmonument inlopen en er ronddwalen. Niet in het echt, want boer Scheepers wil er straks als vanouds weer kalfjes in houden. Maar wel virtueel, via een trueviewer op een website over de stal uit de dertiende eeuw. Het maken van de opnames kostte medewerkers van het bouwkundig adviesbureau PelserHartman, gespecialiseerd in het twee- en driedimensionaal inmeten, eerder twee volle dagen. Nu zijn ze op hun kantoor in Den Bosch bezig met het verwerken van alle gegevens. De laserscantechniek is ontstaan in de industrie, maar wordt nu ook toegepast in de bouw, bij archeologie en restauratie. Zo hebben medewerkers van het bedrijf onlangs een opgraving op het Utrechtse Domplein in kaart gebracht. Maar hun hulp werd ook ingeroepen toen eind mei bleek dat een appartementencomplex naast een bouwput in Tilburg was verzakt. Door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is de firma gevraagd ook de oude boerderij in Best met deze techniek te documenteren.

Lees ook:

• Oudste boerderij Nederland staat in Best.
• Restauratie ‘Armenhoef’ kan starten.

Armenhoef in Best is de oudste boerderij van Nederland

Na bouwhistorisch onderzoek en dendrochronologische analyse bleek dat het hier gaat om een zogenaamde (pot)stal die dateert uit de tweede helft van de 13e eeuw. Daarmee is deze boerderij, volgens bouwhistoricus Dick Zweers, de oudste nog bestaande boerderij in West-Europa. Uit een jaarringenonderzoek is gebleken dat het houtskelet van de stal dateert uit omstreeks 1263. Vanwege de zeldzame cultuurhistorische waarde wordt de boerderij bij hoge uitzondering aangewezen als Rijksmonument. Het gebouw is sinds 2011 gemeentelijk monument.

De ontdekking van de oudste boerderij van Nederland

In 2009 gaf de gemeente Best opdracht voor een bouwhistorische verkenning. Deze verkenning leidde tot een opzienbarende ontdekking: het houtskelet van de stal dateert uit omstreeks 1263. Dit is tot dusver de oudste boerderij in Nederland en zelfs van West-Europa die bovengronds bewaard is gebleven. De datering van het houtskelet is te danken aan een jaarringenonderzoek. Een zeldzaam kenmerk van de stal is het schuuroverstek boven de noordgevel. Tegen de zuidkant van de stal is later een woonhuis gebouwd. Dit dateert ten vroegste uit 1680.

Het bericht Oudste boerderij van Nederland volledig 3D ingescand verscheen eerst op PelserHartman.