Home » Projecten » Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck

Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck

In 2014 en 2015 heeft in Ravenstein archeologisch onderzoek en bouwhistorisch onderzoek plaatsgevonden in het voormalige bastion Famars, onderdeel van de vestingwerken Ravenstein. Het gaat om een voor Nederland onbekend type bastion naar vroeg-Italiaans voorbeeld, dat inmiddels de naam `Philips van Kleef-bolwerck’ heeft gekregen, naar de naam van de oorspronkelijke bouwheer. Vernieuwend was de documentatiemethode die de gemeente verlangde: 3D-laserscanning.

3D laserscanning is een meettechniek die ook wordt gebruikt in het tv-programma ‘Time Scanners’ van National Geographic. In Nederland is het al toegepast bij de opgraving van het Domplein in Utrecht en de documentatie van de Armenhoef in Best.

Aanleiding archeologisch onderzoek vestingswerken Ravenstein

Aanleiding voor dit onderzoek was de ontdekking van een omvangrijk stelsel van muren en gangen onder dit voormalige bastion, door de emeritus hoogleraar Martin Jan van Mourik. In zijn achtertuin, die het volledige oppervlak van het zeventiende-eeuwse bastion beslaat, bleek uiteindelijk een nog zeer gaaf bewaard ouder vestingwerk uit de Renaissance aanwezig te zijn. Het Philips van Kleef-bolwerck is una grande Novità; een belangrijke vernieuwing voor de Nederlandse vestingbouw van die tijd.

Leestijd: 13 minuten. Dit artikel over het Philips van Kleef-bolwerck is eerder verschenen in ARCHEObrief, het vakblad voor Nederlandse archeologie, jaargang 19, nummer 4. Auteurs: Eric van der Kuijl, Jeroen Pelser en André Viersen.

PDF artikel Archeobrief december 2015 over Philips van Kleef-bolwerck
Het originele artikel in Archeobrief december 2015. Klik op de afbeelding om de pdf te downloaden.

Archeologisch onderzoek vestingwerken Ravenstein

Graafwerkzaamheden in de periode 2012 tot 2015 hebben aan het licht gebracht dat binnen het terrein van het aarden bastion Famars uit 1621 omvangrijke restanten van oudere voorgangers liggen. De ontdekking van een zestiende-eeuws gangenstelsel was aanleiding voor opgravingen, waarbij ook een niet afgebouwde fase onder bastion Famars aanwezig bleek. Deze kwam aan het licht bij het uitgraven van het schootsveld van het Philips van Kleef-bolwerck in de zomer van 2015.

archeologisch onderzoek 3D scanning Philips van Kleef-bolwerck
3D laserscanning door PelserHartman bij archeologisch onderzoek opgraving Philips van Kleef-bolwerck Ravenstein.

Bolwerk naar oud-Italiaans model

Het dieper gelegen zestiende-eeuwse vestingwerk blijkt een bolwerk naar oud-Italiaans model te zijn. Dit bolwerk bestaat uit stenen ruimten, overdekt met aarde om de muren te beschermen tegen kanonvuur. Het vestingwerk omvat twee kazematten met in het midden een grote ovale verblijfsruimte, waarvan de ingang al in 1988 is blootgelegd. Het geheel was oorspronkelijk grotendeels omgeven door een ter plaatse niet meer herkenbare, na 1544 gedempte stadsgracht. Tijdens de aanleg van het vestingwerk was Philips van Kleef de baas in de soevereine heerlijkheid Land van Ravenstein. Hij leefde van 1456-1528 en noemde zich van 1492 tot zijn dood `heer van Ravenstein’. Van 1499 tot 1506 was hij namens Frankrijk tevens gouverneur van Genua, zodat aannemelijk is dat hij in Italië de inspiratie opdeed voor de vernieuwing van de fortificatie van Ravenstein. Om het vestingwerk te kunnen onderscheiden van het bastion Famars heeft het de naam Philips van Kleef-bolwerck gekregen.

Philips van Kleef-bolwerck: toevallige ontdekking

Pointcloud archeologisch onderzoek Philips van Kleef bolwerck
Ruwe pointcloud (geen foto!) van de schietkoker van de oostelijke kazemat. De individuele meetpunten geven een zeer gedetailleerde weergave van de werkelijke situatie.

De aanleiding voor de opgraving was een ontdekking bij het graven van een zinkput in 1988 door Van Mourik. Hij stuitte bij toeval op twee parallel lopende, 4 meter diep reikende muren, die met elkaar verbonden waren geweest door een tongewelf. De overwelfde gang leek de toegang te zijn tot een grotere overwelfde ruimte, waarvan de gewelfaanzetten eenzijdig zichtbaar waren. De autoriteiten kwamen na een melding een kijkje nemen en waren aanvankelijk niet bijzonder geïnteresseerd in de vondst. Het zou volgens de dienstdoende ambtenaar gaan om bij het bastion Famars behorende werken. Het advies luidde mooie foto’s te maken en daarna de stenen resten weer onder de aarde te laten `verdwijnen’.

Van Mourik volgde dit advies, maar kon zijn vondst niet loslaten. De aan het daglicht gebrachte toegang behoorde naar zijn gevoel niet bij een aarden bastion naar oud-Nederlands model. Na zijn pensioen zette hij toch weer de schop in de grond, strijdig met de heersende opvatting in de archeologische monumentenzorg, waarbij men vooral inzet op behoud in situ. Hij stuitte op een forse muur met ronding, voorzien van een gewelfaanzet. Tot de nieuwe ontdekkingen behoorde onder meer een onderaardse overwelfde ruimte. Van Mourik zocht hierop contact met het bestuur van Stichting Menno van Coehoorn. Dit leidde tot een afspraak om de aangetroffen resten te laten inspecteren door een specialist. Van Mourik staakte zijn eigengereide graafwerk, richtte vervolgens Stichting Vestingwerken Ravenstein op.

Inschakelen professionals archeologische opgraving vestingswerken Ravenstein

Archeoloog Eric van der Kuijl van Hamaland Advies werd namens de Monumenten Advies Commissie van Stichting Menno van Coehoorn naar Ravenstein gestuurd en constateerde dat er sprake moest zijn van een groot verdedigingswerk dat nader onderzoek verdiende. De professionalisering leidde, in goed overleg met de gemeentelijk archeoloog, drs. R. Jansen van de gemeente Oss, tot legalisering van hetgeen vanaf 1988 was geschied, op voorwaarde dat de archeologische vindplaats volgens de geldende richtlijnen conform gedocumenteerd zouden worden. Dit hield in dat er eerst een bureauonderzoek verricht zou worden naar de historie van het verdedigingswerk en er een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel zouden worden opgesteld, dat daarna voorwoord zouden worden in een Programma van Eisen. Dit Programma van Eisen zou dan de leidraad zijn voor het nog uit te voeren proefsleuvenonderzoek.

Orthofoto archeologisch onderzoek Philips van Kleef bolwerck
Perfect haaks aanzicht van de schietkoker van de oostelijke kazemat. Orthofoto op basis van 3D-laserscandata.

André Viersen van Utrecht werd bij het project betrokken als bouwhistoricus. Een eis van de gemeente was tevens dat het reeds door Van Mourik vrij gelegde muurwerk met ingemeten zouden worden voor reconstructie. In overleg met Viersen werd bepaald dat 3D scanning het beste middel was om het project te meten. PelserHartman werd benaderd voor het scanwerk. 3D-scanning is nog nieuw binnen archeologie en bouwhistorie, maar heeft direct zijn grote voordelen getoond door overzicht te geven over het hele terrein. Het was zo makkelijker verbanden te leggen en vermoedens te bevestigen. Omdat de laserscan elke vierkante millimeter in 3D documenteert, zal de techniek zijn meerwaarde ook nog in latere fases bewijzen.

Reconstructie archeologisch onderzoek met laserscanning

Uitleg opbouw schietkoker Philips van Kleef bolwerck
Het uiteinde van de schietkoker van de oostelijke kazemat gezien vanuit het oosten. De overwelving van de koker bestaat uit twee boven elkaar geplaatste segmentbogen (A en B). Bij C is alleen een enkele boog zichtbaar. Dit houdt verband met het sloopwerk bij de ontmanteling van de vestingwerken in 1544. Ter plaatse is ook het bovenste deel van het gewelf verwijderd. Meer naar achteren – hier aan het zicht onttrokken door het grondpakket – is het gewelf wel op de volle dikte behouden. Bij D zijn de onderste hardstenen blokken van de omlijsting van de schietkoker zichtbaar.
Onder het water, en dus niet te zien, is de onderzijde van de schietkoker bewaard gebleven (E). De hardstenen blokken zijn door middel van ijzeren krammen met elkaar verbonden. Hogerop, bij F, is in het metselwerk de aftekening van de verwijderde hardstenen blokken zichtbaar. Tegen het metselwerk van de schietkoker is een smalle, onregelmatig gemetselde, muur aangetroffen (G), die verder naar het oosten zal hebben doorgelopen.

Beschrijving archeologische vondst vestingwerken Ravenstein

De vondst is in één bouwfase opgetrokken in een relatief hard gebakken oranje baksteen, met een steenmaat van 28 à 29 bij 12 à 14 bij 6 à 7 centimeter. Voor het metselwerk is tras (schelpenzand) en kalkmortel toegepast. In het bolwerk is een vloer van bakstenen aanwezig. Het vestingwerk was verder van twee in baksteen uitgevoerde kazematten voorzien. Deze kazematten zullen 10,8 bij 3,4 meter groot zijn geweest en waren onderling verbonden door een overwelfde ruimte met een enigszins ovale plattegrond. De centrale ruimte was toegankelijk door middel van een ongeveer 2,5 meter brede gang met tongewelf in de richting van de keel van het bastion. De toegang naar de centrale ruimte vanuit deze poterne kon met een deur of hek worden afgesloten.

Resultaten onderzoek

Op basis van de resultaten van het uitgevoerde proefsleuvenonderzoek is gesteld dat binnen het voormalige bastion Famars sprake is van een uitzonderlijk gaaf bewaard gebleven kazemat uit de renaissance, die in 1621 overbouwd is met bastion Famars. Nader onderzoek in 2015 wijst uit dat in 1621 weliswaar opdracht is gegeven tot de bouw van het bastion, maar dat de afronding van het werk na 1626 heeft plaatsgevonden. De aangetroffen muren van de kazematten zijn ongeveer een meter dik. De kazematten en de centrale ruime waren overkluisd met segmentboogvormige bakstenen gewelven. Die gewelven zijn bij de ontmanteling grotendeels ingezakt maar deels nog aanwezig. Het bolwerk was voorzien van een aarden dekking.

Volledig gave gemetselde geschutstrechter

Vóór het schietgat van de oostelijke kazemat is een volledig gave gemetselde geschutstrechter aangetroffen van bijna 6 meter lang. Deze was noodzakelijk vanwege de aarden dekking van het bastion. Van de noordelijke kazemat is alleen het zuidelijke deel van de oostmuur ontgraven. Het noordelijke deel bevindt zich onder het tuinhuis van de familie Van Mourik. Bij de opgraving bleek dat de westelijke muur van de kazemat tot op grote diepte was weggebroken. De oostelijke muur met nis is gespaard gebleven.

Datering Philips van Kleef-bolwerck

Onder de buitenmuur van het vestingwerk troffen de archeologen een eikenhouten funderingsbalk aan. Een houtmonster hiervan is dendrochronologisch gedateerd. Bij een dendrochronologische datering wordt de ouderdom van hout bepaald aan de hand van het jaarringpatroon. Hieruit kwam naar voren dat het hout voor deze balk in 1509 geveld is. Het vestingwerk zal dus in 1509 of in 1510 gebouwd zijn.

Zuidelijke onderzoeksgebied

In het zuiden van het onderzoeksgebied is muurwerk aangetroffen van de geschutstrechter. Hier tegenaan ligt een aarden wal. Van de kanonskelder zelf is ook een muur gevonden. Deze heeft een schietgat met hardstenen deurlijst. Aan weerszijden van het schietgat zijn twee ijzeren deurhengsels aangebracht, waarin oorspronkelijk een stalen luik of deur gehangen heeft. De kanonskelder was daardoor afsluitbaar. De buitenzijde van de opening is voorzien van een hardstenen lijst, bestaande uit iets rond lopende blokken Namense hardsteen, die met ijzeren klampen aan elkaar zijn gezet. Deze blokken grenzen aan de oorspronkelijke waterlijn van de stadsgracht. Hierin zijn de uitbraaksporen zichtbaar van de blokken Namense hardsteen, waarmee de randen aan de buitenzijde van de geschutstrechter oorspronkelijk bekleed waren. Halverwege bevindt zich een grote V-vormige uitsparing, waarin oorspronkelijk een sluitsteen bevestigd moet zijn geweest. Aan de buitenzijde van de zuidelijke kanontrechter bevindt zich een gemetselde één-steens dikke muur over een lengte van 1 meter en een resthoogte van maximaal 70 centimeter.

Onderscheid bastion Famars en Philips van Kleef-bolwerck

Om onderscheid te maken tussen het zeventiende-eeuwse aarden bolwerk Famars en de onderzochte resten van het oudere bolwerk, wordt voor de laatste de naam Philips van Kleef-bolwerck aangehouden. Het Philips van Kleef-bolwerck is een bijzonder object. Het is een van de vroegste bastions in Nederland op basis van Italiaanse ideeën. Voor het schietgat van de oostelijke kazemat is een gemetselde schietkoker aangetroffen van bijna 6 meter lang. Opvallend is dat het gewelf een vrij vlakke boog heeft. Het geschut zal in een relatief horizontale positie gebruikt zijn, wat de reikwijdte zal hebben verminderd. De geschutstrechter zal het geschut bescherming hebben geboden tegen vijandelijk vuur, maar zal ook het schootsveld sterk hebben beperkt. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat tijdens de uitvoering een wijziging van het ontwerp heeft plaatsgevonden. De oostwand met schietkoker van de oostelijk kazemat is al tijdens de bouw iets verschoven, zodat het schootsveld van het geschut een sterker flankerende werking zou krijgen ten opzichte van de aansluitende courtine.

Plattegrond orthofoto Philips van Kleef bolwerck vestingwerken Ravenstein
Plattegrond van opgravingen vestingwerken Ravenstein, getekend door A. Viersen van BBA op basis van een orthofoto van PelserHartman. In rood aangegeven is het bij de opgraving in 2014 vrijgelegde metselwerk. Het in 2008 ontgraven metselwerk is in oker aangegeven. Dit metselwerk is gereconstrueerd aan de hand van de indertijd gemaakte foto’s, die voor zover mogelijk zijn gekoppeld aan het ingemeten muurwerk.

Het Philips van Kleef Bolwerck in internationaal perspectief

Rond 1500 beleefde de vestingbouw in Italië belangrijke ontwikkelingen. Door de toepassing van buskruit en kanonnen waren de stenen verdedigingswerken, zoals muren en torens, niet meer bestand tegen zware aanvallen. Ter bescherming werden de stenen bolwerken daarom afgedekt met aarde. Vanuit geschutskelders in de `keel’ werden de muren flankerend gedekt. Philips van Kleef legde grote belangstelling aan de dag voor de oorlogsvoering te land en ter zee. Hij schreef er zelfs een befaamde verhandeling over: Instruction de toutes manières de guerroyer tant par terre que par mer.

Beschrijving Philips van Kleef Bolwerck

Het in Ravenstein aangetroffen bolwerk is een stenen bouwwerk met de kenmerken van Italiaanse vestingbouw uit de Renaissance. Het gebruik van kazematten met geschutstrechters en een dekking van aarde past in de technologische ontwikkelingen van de late vijftiende eeuw, als antwoord op de vuurkracht van het moderne geschut. Als oplossing voor de traditionele middeleeuwse vestingbouw werden belangrijke vernieuwingen toegepast afkomstig uit het Italiaans vestingstelsel, zoals vooruitgeschoven bastions om de ongedekte flanken of muren tussen de muurtorens te dekken en aarden verdedigingswerken ter vervanging van de stenen rondelen. Vaak ook werden stenen muurtorens gedeeltelijk afgebroken en verlaagd om er rondelen van te maken, die vervolgens bedekt werden met aarde om de impact van de vijandige kogels te kunnen smoren.

Oplossing dode hoek torenbastion

Echter, bij de torenbastions bleef een dode hoek over die niet vanaf de aangrenzende geschutsplatforms kon worden verdedigd. Om deze reden werd in Italië een bastion ontwikkeld dat bestond uit een stompe driehoekige vorm die door middel van twee korte muurstukken de zogenoemde flanken met de muur werd verbonden. In deze flanken stonden lichte kanonnen opgesteld, vaak op meerder beschutte niveaus (kazematten). De flanken werden terugspringend in het bastion aangebracht. Het geschut kreeg vaak extra bescherming door de ronde of veelhoekige overgang (schouder of orillon) van de schuine voorzijden van het bastion naar de flanken.

Vroegst bekende voorbeeld Italiaans bastion Nederlanden

Rond 1515 worden deze bastions in Italië voor het eerst opgenomen in ommuringen van steden. Het bolwerk in Ravenstein is vooralsnog het vroegst bekende voorbeeld van de toepassing van een Italiaans bastion in de Nederlanden. Met zijn begindatering van 1509 of 1510 is Ravenstein een uitzonderlijk vroeg voorbeeld van een dergelijke ontwikkeling, waarbij echter niet zeker is of het bastion ook daadwerkelijk opgenomen is geweest in de stadsommuring, of dat het gaat om een vooruitgeschoven bastion dat als eerstelijns verdediging heeft gefunctioneerd. Deze wijze van verdedigen is wereldwijd tot ver in de negentiende eeuw toegepast.

Archeologisch onderzoek met 3D-laserscanning

Laserscan archeologisch onderzoek schietkoker Philips van Kleef bolwerck
Ruwe, ongekleurde meetdata van de schietkoker. De zwart-witte schijven worden gebruikt om alle losse 3D-scans nauwkeurig aan elkaar te koppelen tot een grote pointcloud.

De opgraving is met 3D-laserscanning in kaart gebracht. Dezelfde technologie wordt gebruikt in de documentaireserie `Time Scanners’ van National Geographic; het is hier zelfs met dezelfde apparatuur gedaan. 3D-scanning heeft eerder bij projecten als het Domplein en de Armenhoef  zijn waarde bewezen. In het geval van het Philips van Kleef-bolwerck boden de scans een totaaloverzicht. Het ging hier om vier verschillende blootgelegde stukken onderdeel van dezelfde structuur verspreid over een tuin van 70 are groot. Ter plekke was de samenhang van deze delen niet direct vanzelfsprekend, maar de gekoppelde scans van de blootgelegde onderdelen maakte veel duidelijk voor de reconstructie.

3D scannen uitgelegd

3D scannen maakt het mogelijk om bestaande situaties geheel tot in detail vast te leggen door 360° rond te meten met bijna een miljoen punten per seconden. Elke millimeter in de omgeving wordt hiermee omgezet in meetpunten, die samen een puntenwolk van vele miljoenen punten opleveren. Er zijn in het geval van Ravenstein fotorealistisch gekleurde pointclouds gemaakt door scans aan te vullen met HDR-fotografie. Uit deze data zijn een bovenaanzicht van het hele gebied en zeven doorsneden van het vestingwerk geproduceerd.

Voordelen 3D scannen archeologie

De onderzoekers kregen ook een scanviewer tot hun beschikking waarmee later op kantoor details nader konden worden bekeken en aanvullende metingen konden worden gedaan. Verder zijn de 3D-scans later ook goed te gebruiken voor publiekspresentaties. Gemak speelt ook een rol. De geschutskoker op het bolwerk loopt taps toe en is aan het einde maar een meter hoog. Op die plek meten is verre van comfortabel, waardoor de details toch minder goed worden vastgelegd. En dat de baksteenlijnen in dit geval niet waterpas lopen, valt in die nauwe, donkere koker minder goed op dan wanneer de scandata rustig achter een bureau worden bestudeerd.

3D scan vervangt veel tekenwerk

Omdat 3D-scannen alle data vastlegt, verdwijnt de noodzaak om te tekenen. Niet alles hoeft te worden getekend wanneer er wordt gewerkt met high-end scandata. De juiste software kan orthofoto’s genereren van hoogwaardige gekleurde pointclouds. Orthofoto’s zijn zuivere orthogonale aanzichten van de pointcloud op schaal. Een orthofoto kan worden gebruikt als onderlegger voor het tekenen van het (boven)aanzicht van een terrein of object, maar zelf tekenen is nu niet eens meer nodig.

Orthofoto’s zijn erg waardevol in archeologie en bouwhistorie, omdat een slimme automatisering het dure, onnauwkeurige schetsen vervangt. De mensen in het veld kunnen zich dan richten op het belangrijke werk: analyse en interpretatie. Wanneer de laserscan op de juiste manier is gemaakt, is het vervaardigen van orthofoto’s erg goedkoop; vaak vele malen goedkoper dan handmatig tekenen en fotograferen. PelserHartman heeft voor dit project een werkmethode ingezet die handmatig overtekenen overbodig maakt. Orthofoto’s zijn daarin al de complete documentatie. Ook wanneer een schematische tekening gewenst is, bijvoorbeeld om aantekeningen op te maken, is er een automatisering bedacht die snel een lijntekening genereert van elk mogelijk aanzicht.

Toekomstplannen

De in 2012 opgerichte Stichting Vestingwerken Ravenstein (SVR) ging in 2014 een nieuwe fase in. Besloten werd het vestingwerk voor de verre toekomst herkenbaar en beleefbaar te maken. Architect Maurits Cobben werd belast met de vormgeving van het project. In grote lijnen bestaat dat uit het met metselwerk conserveren van het front van de geschutskelder, het zichtbaar maken van de contouren van het schootsveld en van de bijbehorende stadswal. Daarnaast wordt de kazemat met glasplaten bedekt om deze te onttrekken aan weersinvloeden, maar toch zichtbaar te houden. In juli 2015 is gestart met het onder archeologische begeleiding uitgraven van het voormalige schootsveld en de restauratie van het front van de geschutstrechter van het voormalige verdedigingswerk. Het bestuur van de stichting hoopt het project dit najaar te realiseren.

NIEUWSTE PROJECTEN

3D scannen Verkeerstoren Schiphol

De welbekende verkeerstoren van Schiphol was aan een opknapbeurt toe. Maar hoe verbouw je een pand dat 24/7 in gebruik is? Aan Kuijpers de taak om installaties te moderniseren, terwijl er gewoon doorgewerkt werd. Dat vraagt om een zeer goede voorbereiding, waarvoor ze de hulp van PelserHartman inschakelden. 

3D model verkeerstoren Schiphol
3D model van het bovenste deel van de Verkeerstoren van Schiphol

Modernisering verkeerstoren


Door de toename van het vliegverkeer op Schiphol werd de verkeerstoren wat aan de krappe kant. De negen werkplekken in de toren moesten uitgebreid worden. Dus besloot de Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) de toren een grondige opknapbeurt te geven. Zo besloten ze onder meer het aantal werkplekken uit te breiden van 9 naar 15 en kwam er een nieuw camerasysteem.

Aan Kuijpers de taak om de HVAC installaties in de koepel zodanig aan te passen, dat het aantal werkplekken van de luchtverkeersleiders uitgebreid kon worden. LVNL greep de verbouwing aan om meteen diverse systemen waar de luchtverkeersleiding mee werkt, te laten aanpassen. Op basis van een CFD berekening is ook de luchthuishouding aangepast en een klimaatplafond aangebracht.

3D scannen verkeerstoren voor controle van 3D model

PelserHartman bracht in opdracht van Kuijpers het interieur van het bovenste deel van de verkeerstoren in kaart met 3D scanners. Het integrale ontwerpteam waar Kuijpers onderdeel van was gebruikte de pointcloud van de bestaande situatie om het model aan te vullen, uit te lijnen en te controleren. Zo konden ze de nieuwe indeling heel precies vooraf virtueel ontwerpen. Op deze manier kon het uiteindelijke plaatsen snel en probleemloos verlopen. 

Voor PelserHartman natuurlijk een leuke uitdaging om zo efficiënt mogelijk te scannen. We scanden ‘s nachts, wanneer er aanzienlijk minder vluchten zijn. Doordat we beschikken over meerdere scanners konden we daarnaast verschillende delen van de toren tegelijkertijd inmeten. Met een behulp van een goed scanplan konden we de scanwerkzaamheden binnen de geplande tijd uitvoeren. 

Schematisch model van de installaties in de verkeerstoren


Nooit meer terug naar locatie

Eén van de belangrijkste voordelen van meten met 3D scanners is dat de laserscanner niets overslaat. Je hoeft dus nooit meer terug naar de locatie omdat je wat vergeten bent. In het geval van het 3D scannen van de verkeerstoren Schiphol, waarbij er niet zomaar op ieder moment gemeten kan worden, is dit een zeer belangrijk voordeel. De scandata kan ook voor eventuele andere verbouwingen of onderhoudswerkzaamheden in de toekomst gebruikt worden. 

Meer over PelserHartman

PelserHartman is specialist in 3D meten en tekenen. We brengen jaarlijks vele vierkante meters in kaart. Ben je ook op zoek naar een slimme meetoplossing voor jouw probleem? Lees hier meer over de mogelijkheden van 3D scanning. Wil je graag meer informatie of direct weten wat wij voor je kunnen betekenen? Neem dan contact met ons op. 

Meer van onze projecten kun je bekijken op de pagina Projecten.

3D scannen Zoo Antwerpen voor restauratie erfgoed

De historische Wintertuin van de Zoo Antwerpen is toe aan restauratie. PelserHartman maakte daarom een 3D scan van deze tuin. We leverden orthofoto’s van dit mooie stukje erfgoed die de basis vormen voor de restauratieplannen van Patine architecten.

3D scannen erfgoed Wintertuin
PelserHartman bracht de historische wintertuin van de Zoo Antwerpen in kaart met 3D scanners

3D scannen voor restauratie historische Wintertuin

De Zoo Antwerpen werd geopend in 1843 en is onderdeel van de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde van Antwerpen (KMDA). De dierentuin is een van de oudste ter wereld en ontvangt jaarlijks een miljoen bezoekers. De Wintertuin stamt uit het einde van de 19e eeuw en is een hoge greenhouse van staal en glas. Dit architectonische hoogstandje heeft een grote botanische collectie. Van maart tot oktober fungeert het gebouw daarnaast als vlindertuin.

De monumentale Wintertuin is toe aan restauratie. De opdracht om de Wintertuin 3D in kaart te brengen, werd na onderhandeling toegewezen aan PelserHartman. Met behulp van high-end 3D scanners kunnen wij erfgoed snel in kaart brengen. De Wintertuin hoefde slechts enkele ochtenden dicht, zodat de bezoekers van de dierentuin er weinig last van ondervonden. 

PelserHartman scande het interieur en exterieur van de Wintertuin met behulp van high-end 3D scanners

De restauratie van de Wintertuin is een project van lange adem. De nodige studies en werken worden sterk gefaseerd uitgevoerd. In plaats van bij elke fase enkel het noodzakelijke in te meten werd er gekozen om alles onmiddellijk in beeld te brengen met 3D scanners. Wij maakten een puntenwolk in kleur, orthofoto’s en gedetailleerde 2D tekeningen. Deze producten kunnen de architecten tijdens het volledige traject gebruiken. Hierdoor ontstaan er geen verschillen in meetdata én kunnen er op lange termijn kosten bespaard worden.

Inventief 3D scannen erfgoed

Het 3D scannen voor de restauratie van de Wintertuin bracht een aantal uitdagingen met zich mee. De dichte begroeiing van de tuin blokkeerde soms de zichtlijnen van de scanner. Daarnaast konden we de scanner niet zomaar overal neerzetten. Door creatief te zijn met de standplaatsen konden we toch het hele gebouw goed in beeld krijgen. We maakten zelfs een constructie waarmee de scanner door het dak naar binnen kon. 

Orthofoto’s om schade in kaart te brengen

Het gebouw van de Wintertuin bestaat voornamelijk uit baksteen en glas. Ook staan er in het gebouw verschillende rotsformaties. Patine architecten wilde een duidelijk beeld van de schade aan deze rotsen en aan de constructies van het pand. PelserHartman maakte daarom orthofoto’s op basis van de laserscandata. Dit zijn orthogonale aanzichten van de pointcloud, die een heel nauwkeurig beeld gevel van een object of deel van het gebouw. Orthofoto’s worden veel gebruikt als onderlegger voor het maken van tekeningen. 

Orthofoto erfgoed Wintertuin
Orthofoto van de Wintertuin

3D scannen van historisch erfgoed

3D scannen is een zeer geschikte methode om erfgoed in kaart te brengen. PelserHartman is een specialist in 3D meten en heeft veel ervaring met het inmeten van monumenten. Zo brachten we in Nederland het Binnenhof volledig in kaart met 3D scanners voor een grootschalige restauratie. Meer weten over de vele toepassingen van 3D scannen? Kijk hier voor onze 3D meetoplossingen.

Contact

Heb je een project waar je onze hulp bij kunt gebruiken of wil je meer informatie? Neem dan contact met ons ons hoofdkantoor in Nederland of met onze Belgische vestiging.

Contact kantoor ’s Hertogenbosch

Contact PH België

3D scannen installaties FrieslandCampina Borculo

3D scannen is een zeer efficiënte manier om installaties in de voedselverwerkende industrie snel en veilig in kaart te brengen. PelserHartman is specialist in 3D inmeten , high-end scanning en 3D modelleren en brengt regelmatig installaties en gebouwen in kaart met 3D scanners. Zo ook bij FrieslandCampina in Borculo.

3D scannen industriële installaties

Een deel van het gebouwencomplex van FrieslandCampina in Borculo bestaat uit een hal van vijf hoge bouwlagen waarin de zogenaamde torens staan. In deze metalen torens wordt de melkwei gedroogd tot poeder. Adviesbureau VMEngneering is gespecialiseerd in process- and packaging engineering in de levensmiddelenindustrie. VME ontwerpt de verbouwing van de installaties van FrieslandCampina. Enige tijd geleden namen ze contact op met PelserHartman in hun zoektocht naar een snelle inmeetmethode van de installaties. Meten met laserscanners lag al snel voor de hand en PH startte met het pilotproject Campina. Alle installaties van de vijf bouwlagen werden binnen één dag ingescand. Het was een bijzondere uitdaging om 69 scans te maken in een continu schuddend gebouw in een temperatuur van 35 graden.

Bovenstaande afbeelding toont het resultaat van een 3D inmeting met laserscanner; een wolk van meetpunten.

Dirk Boumans, VMEngineering

Dirk Boumans, VMEngineering: “we horen vaak dat bedrijven niet scannen uit angst voor de kosten. Maar dat valt eigenlijk reuze mee. Zonder scanners gaan engineers naar de locatie, meten de fabriek en ingewikkelde installaties met de hand in. Vervolgens worden de schetsen omgezet op de PC. Het hele proces kost dan al gauw een week aan werk. Een scan is zo gemaakt, handiger om te verwerken je kunt erop vertrouwen dat deze accuraat is”.

Pointcloud als onderlegger in Inventor

Het resultaat van een inmeting met high-end 3D scanners is een wolk van meetpunten die we ook wel pointcloud noemen. Het samenvoeging van de verschillende gemaakte scans heet registreren. De totale geregistreerde pointcloud werd bij het project in Borculo zodanig aangeleverd dat VME ermee kon werken in Autodesk Inventor. Op deze manier waren zij in staat om de aanpassingen op de bestaande installaties zodanig te ontwerpen dat er geen clash (botsing) ontstond met bouwkundige- of andere installatietechnische onderdelen. Dit noemen we ook wel clash detection.

Van pointcloud naar 3D Inventor model

Wat kan 3D scanning voor jou betekenen?

PelserHartman heeft veel ervaring met 3D scannen voor verschillende industrieën. Je leest meer over het inmeten van fabrieken en installaties op onze pagina 3D scanning industrie. Wil je erachter komen of 3D scanning de juiste methode is voor jouw project of bedrijf? Ben je vastgelopen en zoek je een alternatieve oplossing? Dan kan een pilotproject antwoorden bieden.

Dit levert een pilotproject 3D scannen op:

  • Snel inzicht in de toepassingen van 3D scanning
  • Kom erachter welke methode het beste bij jouw project of bedrijf past
  • Niet langer zelf op zoek naar informatie
  • Antwoord op vragen omtrent 3D meten en modelleren
  • Overzicht van producten, zoals pointclouds, viewers, ortho foto’s en deformatiekaarten
  • Advies en begeleiding door ervaren topspecialisten

De kosten van een pilotproject liggen tussen de €1500 en €2500

VRAAG HIER EEN PILOT PROJECT AAN

Contact

Je kunt ons met vragen ook altijd bellen of mailen. Of heb je een project waar je onze hulp bij kunt gebruiken? Neem dan direct contact met ons op.

3D scan as-built museum Boijmans van Beuningen

De gemeente Rotterdam schreef een tender uit: “De beste 3D scan ‘as-built’ t.b.v. grootschalige renovatie van Museum Boijmans Van Beuningen te Rotterdam”. PelserHartman is de gelukkige winnaar. We zijn extra trots, omdat we gewonnen hebben op punten en niet op laagste prijs.

BIM en Centrale Maatvoering

Ten behoeve van de aanbesteding van het ontwerp en uitvoeringswerkzaamheden van het museum Boijmans Van Beuningen zal PelserHartman de bestaande situatie (3D scan as-built) van het museum op basis van 3D laserscantechniek inmeten. Op basis van de 3D laserscandata maken wij een BIM. De gekozen meetmethode staat aan de basis van het principe ‘centrale maatvoering’ dat tegenwoordig vaak door ons wordt toegepast bij de grotere projecten. Op deze wijze wordt een duidelijke en belangrijke koppeling gemaakt tussen het vastleggen van de bestaande situatie en de toekomstige bouwwerkzaamheden.

Ben je aannemer, ontwikkelaar of bouwmanager en wil je faalkosten reduceren? Neem dan contact op. Wij vertellen je alles over centrale maatvoering en leggen uit hoe je betrouwbare meetdata krijgt.

3D model van museum Boijmans van Beuningen
3D model van museum Boijmans van Beuningen

High-end 3D laserscanning

3D laserscannen is bij uitstek dé meettechniek waardoor een meting kan worden uitgevoerd met een zeer laag veiligheidsrisico voor de scanoperator en de omgeving die ingemeten moet worden. Speciaal voor dit project werken wij met scanners met lage range-noise waardoor een scherpere (dunne pointcloudsandwich) en meer accurate pointcloud ontstaat. De laser van deze high-end scanners is niet zichtbaar, ‘eye-safe’ en van lage energie en kan daarmee geen schade veroorzaken aan het gebouw, de collectie of in het gebouw aanwezige personen. De scanners hebben een ingebouwde nauwkeurige compensator die de meetdata kan corrigeren wanneer (eventuele) beweging van de scanner optreedt. Alle scans zullen volledige gekleurde 360 graden rondom-scans zijn en daarmee ook het terrein en andere bouwdelen in de directe omgeving van het complex vastleggen.

3D scan as-built Boijmans van Beuningen
3D scanner Leica RTC aan het werk op Boijmans van Beuningen

Zekerheid van betrouwbare scandata

Om te zorgen voor betrouwbare scandata past PelserHartman haar eigen controle- en validatiemethode toe die reeds eerder succesvol werd toegepast in het project Binnenhof Den Haag. De opdrachtgever ontvangt een validatierapport dat inzicht geeft in de totstandkoming, controleproces en kwaliteit van de data.

3D pointcloud van museum Boijmans van Beuningen

Scan to BIM

PelserHartman maakt een BIM op basis van de laserscans. Het BIM geeft accuraat inzicht in de indeling van het gehele gebouwencomplex. Om zeker te zijn van een goed model voert PelserHartman modelchecks uit. Dit gebeurt door op het model een aantal controles los te laten die de compleetheid van het model laten zien. Een onderdeel daarvan is de BIM-validatie. Door de BIM-validatie tijdens het proces regelmatig uit te voeren kunnen wij modellen van hoge kwaliteit leveren. Het BIM wordt tijdens het modelleerproces en voor oplevering op compleetheid en geometrische correctheid gecontroleerd. Zo wordt de pointcloud regelmatig vergeleken het BIM door andere medewerkers dan de modelleurs.

3D Revit model van museum Boijmans van Beuningen
3D Revit model van museum Boijmans van Beuningen

Daarnaast maken we bij PelserHartman  gebruik van slimme softwaretools zoals de BIM Basis ILS checker om te zorgen dat het model op alle fronten voldoet aan de uitgangspunten van de BIM basis ILS. Bij de oplevering wordt tevens een opleveringsdocument bijgevoegd, waarin we verschillende aspecten van het model toelichten voor de toekomstige gebruikers. We verklaren bijvoorbeeld op welke uitgangspunten het model gebaseerd is, hoe de kwaliteit gecontroleerd is, welke bijzonderheden er in het model te vinden zijn en hoe men dient om te gaan met scheefstanden en andere vervormingen.

Automatisch berichten over scan-to-BIM ontvangen?

Blijf op de hoogte van al het 3D meet en modelleer nieuws! PelserHartman doet veel praktisch onderzoek naar ontwikkelingen en innovaties rondom 3D meten, laserscanning, fotogrammetrie, 3D modelleren en het maken van BIM modellen. Met deze nieuwsbrief houden we u hiervan graag op de hoogte en laten we zien met welke projecten wij ons bezighouden. Ook krijgt u op deze manier toegang tot gratis data zoals alle soorten pointclouds, 3D viewers, orthofoto’s, meshes etc. De nieuwsbrief is ook de plaats waar wij de ‘speciale aanbiedingen’ plaatsen en activiteiten, trainingen en evenementen aankondigen. Meld je aan voor de nieuwsbrief.

Monitoring verzakking molen in Goes

De molen van Goes staat scheef en het gebouw is toe aan restauratie. Rothuizen Architecten maakt de restauratieplannen en schakelde PelserHartman in voor een volledige 3D inmeting en monitoring van het monument. Wij brachten de molen in kaart met 3D scanners en maakten een nulmeting van de bestaande situatie. Hiermee kunnen we eventuele verdere bewegingen of scheefstanden van de molen monitoren. 

pointcloud voor monitoring verzakking
Pointcloud van molen de Koornbloem in Goes.

Scheve molen van Goes

In 1801 bouwde Pieter Remijn de korenmolen de Koornbloem op de noordwestelijke stadswal van Goes. Het is de enige molen die is overgebleven van de vijf die de stad destijds telde. Inmiddels is het rijksmonument in het bezit van de Gemeente Goes. In het weekend is de molen nog regelmatig in bedrijf en ook toegankelijk voor bezoekers. De molen staat scheef, waarschijnlijk omdat de stadswal waarop het gebouw staat verzakt is.

Restauratie en monitoring verzakking 

PelserHartman bracht in opdracht van Rothuizen Architecten het exterieur en delen van het interieur van de molen in kaart met een speciale 3D scanner. Op basis van de scandata maakte de architect de plannen voor de restauratie. Zo moeten er herstelwerkzaamheden verricht worden aan de gemetselde romp, de stelling, de wieken en de houten vloerbalken. 

verzakking monitoring 3D scanner
PelserHartman maakte met behulp van 3D scanners een nulmeting van de bestaande situatie.

Daarnaast maakten we een nulmeting van de bestaande situatie. Een nulmeting is een eerste opmeting van vaste punten en vlakken waaraan we latere metingen kunnen relateren. Op basis van deze eerste meting kunnen we in een later stadium goed controleren of de molen nog verder is gezakt of scheef is gaan staan.

Monitoring van verzakking en andere bewegingen 

PelserHartman kan bewegingen van gebouwen en objecten in de gaten houden. Door monitoring uit te voeren kan elke betrokken partij weten hoeveel de beweging precies bedraagt. Zo kan er op tijd ingegrepen worden, mocht de beweging risico’s met zich meebrengen. Wij zetten verschillende meettechnieken, waaronder 3D scanners, hoognauwkeurige total stations, tilt- en andere sensoren, in voor monitoring. Lees meer over dit onderwerp op de website van PelserHartman België

Onze hulp nodig?

Wil je ook de bewegingen van jouw object of gebouw in kaart brengen? Of heb je een andere uitdaging op het gebied van meten en tekenen? Neem dan contact met ons op of kijk hier voor een overzicht van onze 3D meetoplossingen

3D model Binnenhof: Scan to BIM op het hoogste niveau

Binnenhof Den Haag volledig 3D in kaart

PelserHartman en Root B.V. maakten een volledige 3D scan en 3D BIM-model van het monumentale Binnenhof in Den Haag. De laserscan data en het op deze data gebaseerde 3D BIM model, vormen een belangrijke basis voor de renovatie die van start gaat in 2020. Het Binnenhof is een zeer groot complex van grotendeels monumentale gebouwen die samen het politieke centrum van Nederland vormen. Het is het huis van de Staten-Generaal van Nederland, evenals de Raad van State en het Ministerie van Algemene Zaken met het kantoor van de minister-president van Nederland. Het Binnenhof is het oudste Parlementsgebouw ter wereld dat nog steeds in gebruik is. Het verhaal van deze grote complexe opdracht is te zien in de documentaire “Het Binnenhof volledig 3D in kaart. Scan to BIM op het hoogste niveau”. De succesvolle samenwerking met het Rijksvastgoedbedrijf en Root B.V. staat daarin centraal.

Binnenhof Scan to BIM PelserHartman

Binnenhof filmdocumentaire

Bekijk hier de filmdocumentaire; “Het Binnenhof volledig 3D in kaart”.

Renovatie van het Binnenhof in Den Haag

Eén van de bekendste gebouwencomplexen die we in Nederland hebben, het monumentale Binnenhof in Den Haag, is toe aan renovatie. De gebouwen zien er weliswaar prima uit, maar zijn versleten. Zeker aan de binnenkant. Roltrappen, liften en technische installaties zijn aan het eind van de technische levensduur. Door uitval van installaties zijn er regelmatig technische storingen. Daarnaast hebben de gebouwen te lijden onder betonrot en vocht. Oplappen is niet meer mogelijk. Daarom wordt het Binnenhof vanaf 2020 in één keer grondig gerenoveerd. De renovatie gaat naar schatting 5,5 jaar duren en kost maximaal 475 miljoen euro. Technische installaties worden vervangen net als bijvoorbeeld de vele leien daken van het complex. De gebruikers van het Binnenhof – Eerste en Tweede Kamer, Raad van State en ministerie van Algemene Zaken – verhuizen vanwege de renovatie tijdelijk naar een andere locatie.

3D scan Binnenhof Den Haag Ridderzaal

3D scanning & modelling op het hoogste niveau

PelserHartman scande bijna het volledige gebouwencomplex 3D in. 90.000 vierkante meter, tientallen gebouwen en honderden ruimtes werden van binnen en buiten volledig ingemeten. Op basis van de scandata maakte bouwkundig ingenieursbureau Root B.V. een zeer gedetailleerd BIM model. Dit is een uniek project vanwege de omvang en de bijzondere status en functie van de gebouwen. Het scannen van Het Binnenhof startte begin 2017 en duurde ruim een half jaar. Onze 3D laserscan operators maakten rond de 9000 scans van de beroemde monumentale gebouwen, waaronder ook de Ridderzaal, de Plenaire zaal van de Tweede Kamer en de bijzondere bibliotheek in de Handelingenkamer.

3D model Binnenhof Den Haag PelserHartman

Meelfabriek Leiden: Pointcloud voor controle 3D model

De Meelfabriek in Leiden krijgt een nieuwe bestemming. De oude gebouwen van het industriële complex worden omgebouwd tot woonruimtes, kantoren, restaurants en meer. PelserHartman bracht de panden van dit rijksmonument in kaart met 3D scanners. De scandata (pointcloud) gebruikt architect Studio Akkerhuis voor de controle van het bestaande 3D model van het complex.

3D scanner Meelfabriek Leiden
PelserHartman maakte een 3D scan van de gebouwen van de oude meelfabriek

Herbestemming industrieel erfgoed

De Meelfabriek in Leiden werd gebouwd aan het einde van de 19e-eeuw en was in de periode na de Tweede Wereldoorlog een van de grootste van Nederland. De fabriek moest in 1988 de deuren sluiten, daarna stonden de panden lange tijd leeg. Nu krijgt dit stukje industrieel erfgoed een nieuwe bestemming. Studio Akkerhuis is als architect verantwoordelijk voor het volledige ontwerp en de uitwerking van de verschillende gebouwen. Onderstaande video geeft meer informatie over de oude fabriek en de herbestemming:

In de panden van de Meelfabriek komen lofts, appartementen en studentenwoningen, een hotel, restaurant, sport & wellness, kantoren, winkels en ruimtes voor kunst en cultuur. Het moet een plaats worden waar bewoners en bezoekers, stadsgenoten en toeristen samenkomen. Lees meer over de herbestemming.

Pointcloud voor controle 3D model

De architecten van Studio Akkerhuis benaderden PelserHartman voor een 3D inmeting van de panden. De architect had al een 3D model van de Meelfabriek, gebaseerd op oude tekeningen en eerdere metingen. Omdat het onduidelijk was op de maatvoering in het model nog correct was, brachten wij het interieur en exterieur van de fabriek in kaart. Met behulp van de pointcloud kan het bestaande model gecontroleerd en aangevuld worden.

Het scannen van de inmiddels gestripte panden was een leuke en uitdagende klus. We hebben onder meer een silogebouw ingemeten. Omdat er in de toekomst hotelkamers in de oude silo’s komen, was het van groot belang dat wij deze onderdelen heel nauwkeurig in kaart brachten. Door de 3D scanner ondersteboven in de silo te laten zakken, konden we de benodigde meetdata verzamelen.

3D scannen controle model silo
We hebben de silo’s ingemeten door de 3D scanner er ondersteboven in te laten zakken

Training ‘werken met pointclouds’ voor architect Akkerhuis

De architecten van Studio Akkerhuis volgden een training ‘werken met pointclouds’ bij PelserHartman in ‘s-Hertogenbosch. Tijdens de training gaven we een introductie over de basisprincipes van werken met pointclouds in programma’s zoals AutoCad en Revit. Hierbij kwam onder meer het registreren, inladen, oriënteren en snijden in de pointcloud aan bod. Daarnaast gaven we ook uitleg over bepaalde producten zoals 3D viewers en orthofoto’s.

Leren werken met 3D scanners? Volg ook een training

Wij bieden op maat gemaakte trainingen voor bedrijven. Zowel basistrainingen 3D scanning, waarvoor geen specifieke voorkennis vereist is, alsook verdiepende trainingen voor mensen die al ervaring hebben met 3D laserscannen en het werken met pointclouds. Meer weten? Lees verder of neem direct contact met ons op voor meer informatie. 

PH BLOG

NIEUWSTE BLOGPOSTS IN KENNISBANK