Home » Projecten » Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck

Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck

In 2014 en 2015 heeft in Ravenstein archeologisch onderzoek en bouwhistorisch onderzoek plaatsgevonden in het voormalige bastion Famars, onderdeel van de vestingwerken Ravenstein. Het gaat om een voor Nederland onbekend type bastion naar vroeg-Italiaans voorbeeld, dat inmiddels de naam `Philips van Kleef-bolwerck’ heeft gekregen, naar de naam van de oorspronkelijke bouwheer. Vernieuwend was de documentatiemethode die de gemeente verlangde: 3D-laserscanning.

3D laserscanning is een meettechniek die ook wordt gebruikt in het tv-programma ‘Time Scanners’ van National Geographic. In Nederland is het al toegepast bij de opgraving van het Domplein in Utrecht en de documentatie van de Armenhoef in Best.

Aanleiding archeologisch onderzoek vestingswerken Ravenstein

Aanleiding voor dit onderzoek was de ontdekking van een omvangrijk stelsel van muren en gangen onder dit voormalige bastion, door de emeritus hoogleraar Martin Jan van Mourik. In zijn achtertuin, die het volledige oppervlak van het zeventiende-eeuwse bastion beslaat, bleek uiteindelijk een nog zeer gaaf bewaard ouder vestingwerk uit de Renaissance aanwezig te zijn. Het Philips van Kleef-bolwerck is una grande Novità; een belangrijke vernieuwing voor de Nederlandse vestingbouw van die tijd.

Leestijd: 13 minuten. Dit artikel over het Philips van Kleef-bolwerck is eerder verschenen in ARCHEObrief, het vakblad voor Nederlandse archeologie, jaargang 19, nummer 4. Auteurs: Eric van der Kuijl, Jeroen Pelser en André Viersen.

PDF artikel Archeobrief december 2015 over Philips van Kleef-bolwerck
Het originele artikel in Archeobrief december 2015. Klik op de afbeelding om de pdf te downloaden.

Archeologisch onderzoek vestingwerken Ravenstein

Graafwerkzaamheden in de periode 2012 tot 2015 hebben aan het licht gebracht dat binnen het terrein van het aarden bastion Famars uit 1621 omvangrijke restanten van oudere voorgangers liggen. De ontdekking van een zestiende-eeuws gangenstelsel was aanleiding voor opgravingen, waarbij ook een niet afgebouwde fase onder bastion Famars aanwezig bleek. Deze kwam aan het licht bij het uitgraven van het schootsveld van het Philips van Kleef-bolwerck in de zomer van 2015.

archeologisch onderzoek 3D scanning Philips van Kleef-bolwerck
3D laserscanning door PelserHartman bij archeologisch onderzoek opgraving Philips van Kleef-bolwerck Ravenstein.

Bolwerk naar oud-Italiaans model

Het dieper gelegen zestiende-eeuwse vestingwerk blijkt een bolwerk naar oud-Italiaans model te zijn. Dit bolwerk bestaat uit stenen ruimten, overdekt met aarde om de muren te beschermen tegen kanonvuur. Het vestingwerk omvat twee kazematten met in het midden een grote ovale verblijfsruimte, waarvan de ingang al in 1988 is blootgelegd. Het geheel was oorspronkelijk grotendeels omgeven door een ter plaatse niet meer herkenbare, na 1544 gedempte stadsgracht. Tijdens de aanleg van het vestingwerk was Philips van Kleef de baas in de soevereine heerlijkheid Land van Ravenstein. Hij leefde van 1456-1528 en noemde zich van 1492 tot zijn dood `heer van Ravenstein’. Van 1499 tot 1506 was hij namens Frankrijk tevens gouverneur van Genua, zodat aannemelijk is dat hij in Italië de inspiratie opdeed voor de vernieuwing van de fortificatie van Ravenstein. Om het vestingwerk te kunnen onderscheiden van het bastion Famars heeft het de naam Philips van Kleef-bolwerck gekregen.

Philips van Kleef-bolwerck: toevallige ontdekking

Pointcloud archeologisch onderzoek Philips van Kleef bolwerck
Ruwe pointcloud (geen foto!) van de schietkoker van de oostelijke kazemat. De individuele meetpunten geven een zeer gedetailleerde weergave van de werkelijke situatie.

De aanleiding voor de opgraving was een ontdekking bij het graven van een zinkput in 1988 door Van Mourik. Hij stuitte bij toeval op twee parallel lopende, 4 meter diep reikende muren, die met elkaar verbonden waren geweest door een tongewelf. De overwelfde gang leek de toegang te zijn tot een grotere overwelfde ruimte, waarvan de gewelfaanzetten eenzijdig zichtbaar waren. De autoriteiten kwamen na een melding een kijkje nemen en waren aanvankelijk niet bijzonder geïnteresseerd in de vondst. Het zou volgens de dienstdoende ambtenaar gaan om bij het bastion Famars behorende werken. Het advies luidde mooie foto’s te maken en daarna de stenen resten weer onder de aarde te laten `verdwijnen’.

Van Mourik volgde dit advies, maar kon zijn vondst niet loslaten. De aan het daglicht gebrachte toegang behoorde naar zijn gevoel niet bij een aarden bastion naar oud-Nederlands model. Na zijn pensioen zette hij toch weer de schop in de grond, strijdig met de heersende opvatting in de archeologische monumentenzorg, waarbij men vooral inzet op behoud in situ. Hij stuitte op een forse muur met ronding, voorzien van een gewelfaanzet. Tot de nieuwe ontdekkingen behoorde onder meer een onderaardse overwelfde ruimte. Van Mourik zocht hierop contact met het bestuur van Stichting Menno van Coehoorn. Dit leidde tot een afspraak om de aangetroffen resten te laten inspecteren door een specialist. Van Mourik staakte zijn eigengereide graafwerk, richtte vervolgens Stichting Vestingwerken Ravenstein op.

Inschakelen professionals archeologische opgraving vestingswerken Ravenstein

Archeoloog Eric van der Kuijl van Hamaland Advies werd namens de Monumenten Advies Commissie van Stichting Menno van Coehoorn naar Ravenstein gestuurd en constateerde dat er sprake moest zijn van een groot verdedigingswerk dat nader onderzoek verdiende. De professionalisering leidde, in goed overleg met de gemeentelijk archeoloog, drs. R. Jansen van de gemeente Oss, tot legalisering van hetgeen vanaf 1988 was geschied, op voorwaarde dat de archeologische vindplaats volgens de geldende richtlijnen conform gedocumenteerd zouden worden. Dit hield in dat er eerst een bureauonderzoek verricht zou worden naar de historie van het verdedigingswerk en er een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel zouden worden opgesteld, dat daarna voorwoord zouden worden in een Programma van Eisen. Dit Programma van Eisen zou dan de leidraad zijn voor het nog uit te voeren proefsleuvenonderzoek.

Orthofoto archeologisch onderzoek Philips van Kleef bolwerck
Perfect haaks aanzicht van de schietkoker van de oostelijke kazemat. Orthofoto op basis van 3D-laserscandata.

André Viersen van Utrecht werd bij het project betrokken als bouwhistoricus. Een eis van de gemeente was tevens dat het reeds door Van Mourik vrij gelegde muurwerk met ingemeten zouden worden voor reconstructie. In overleg met Viersen werd bepaald dat 3D scanning het beste middel was om het project te meten. PelserHartman werd benaderd voor het scanwerk. 3D-scanning is nog nieuw binnen archeologie en bouwhistorie, maar heeft direct zijn grote voordelen getoond door overzicht te geven over het hele terrein. Het was zo makkelijker verbanden te leggen en vermoedens te bevestigen. Omdat de laserscan elke vierkante millimeter in 3D documenteert, zal de techniek zijn meerwaarde ook nog in latere fases bewijzen.

Reconstructie archeologisch onderzoek met laserscanning

Uitleg opbouw schietkoker Philips van Kleef bolwerck
Het uiteinde van de schietkoker van de oostelijke kazemat gezien vanuit het oosten. De overwelving van de koker bestaat uit twee boven elkaar geplaatste segmentbogen (A en B). Bij C is alleen een enkele boog zichtbaar. Dit houdt verband met het sloopwerk bij de ontmanteling van de vestingwerken in 1544. Ter plaatse is ook het bovenste deel van het gewelf verwijderd. Meer naar achteren – hier aan het zicht onttrokken door het grondpakket – is het gewelf wel op de volle dikte behouden. Bij D zijn de onderste hardstenen blokken van de omlijsting van de schietkoker zichtbaar.
Onder het water, en dus niet te zien, is de onderzijde van de schietkoker bewaard gebleven (E). De hardstenen blokken zijn door middel van ijzeren krammen met elkaar verbonden. Hogerop, bij F, is in het metselwerk de aftekening van de verwijderde hardstenen blokken zichtbaar. Tegen het metselwerk van de schietkoker is een smalle, onregelmatig gemetselde, muur aangetroffen (G), die verder naar het oosten zal hebben doorgelopen.

Beschrijving archeologische vondst vestingwerken Ravenstein

De vondst is in één bouwfase opgetrokken in een relatief hard gebakken oranje baksteen, met een steenmaat van 28 à 29 bij 12 à 14 bij 6 à 7 centimeter. Voor het metselwerk is tras (schelpenzand) en kalkmortel toegepast. In het bolwerk is een vloer van bakstenen aanwezig. Het vestingwerk was verder van twee in baksteen uitgevoerde kazematten voorzien. Deze kazematten zullen 10,8 bij 3,4 meter groot zijn geweest en waren onderling verbonden door een overwelfde ruimte met een enigszins ovale plattegrond. De centrale ruimte was toegankelijk door middel van een ongeveer 2,5 meter brede gang met tongewelf in de richting van de keel van het bastion. De toegang naar de centrale ruimte vanuit deze poterne kon met een deur of hek worden afgesloten.

Resultaten onderzoek

Op basis van de resultaten van het uitgevoerde proefsleuvenonderzoek is gesteld dat binnen het voormalige bastion Famars sprake is van een uitzonderlijk gaaf bewaard gebleven kazemat uit de renaissance, die in 1621 overbouwd is met bastion Famars. Nader onderzoek in 2015 wijst uit dat in 1621 weliswaar opdracht is gegeven tot de bouw van het bastion, maar dat de afronding van het werk na 1626 heeft plaatsgevonden. De aangetroffen muren van de kazematten zijn ongeveer een meter dik. De kazematten en de centrale ruime waren overkluisd met segmentboogvormige bakstenen gewelven. Die gewelven zijn bij de ontmanteling grotendeels ingezakt maar deels nog aanwezig. Het bolwerk was voorzien van een aarden dekking.

Volledig gave gemetselde geschutstrechter

Vóór het schietgat van de oostelijke kazemat is een volledig gave gemetselde geschutstrechter aangetroffen van bijna 6 meter lang. Deze was noodzakelijk vanwege de aarden dekking van het bastion. Van de noordelijke kazemat is alleen het zuidelijke deel van de oostmuur ontgraven. Het noordelijke deel bevindt zich onder het tuinhuis van de familie Van Mourik. Bij de opgraving bleek dat de westelijke muur van de kazemat tot op grote diepte was weggebroken. De oostelijke muur met nis is gespaard gebleven.

Datering Philips van Kleef-bolwerck

Onder de buitenmuur van het vestingwerk troffen de archeologen een eikenhouten funderingsbalk aan. Een houtmonster hiervan is dendrochronologisch gedateerd. Bij een dendrochronologische datering wordt de ouderdom van hout bepaald aan de hand van het jaarringpatroon. Hieruit kwam naar voren dat het hout voor deze balk in 1509 geveld is. Het vestingwerk zal dus in 1509 of in 1510 gebouwd zijn.

Zuidelijke onderzoeksgebied

In het zuiden van het onderzoeksgebied is muurwerk aangetroffen van de geschutstrechter. Hier tegenaan ligt een aarden wal. Van de kanonskelder zelf is ook een muur gevonden. Deze heeft een schietgat met hardstenen deurlijst. Aan weerszijden van het schietgat zijn twee ijzeren deurhengsels aangebracht, waarin oorspronkelijk een stalen luik of deur gehangen heeft. De kanonskelder was daardoor afsluitbaar. De buitenzijde van de opening is voorzien van een hardstenen lijst, bestaande uit iets rond lopende blokken Namense hardsteen, die met ijzeren klampen aan elkaar zijn gezet. Deze blokken grenzen aan de oorspronkelijke waterlijn van de stadsgracht. Hierin zijn de uitbraaksporen zichtbaar van de blokken Namense hardsteen, waarmee de randen aan de buitenzijde van de geschutstrechter oorspronkelijk bekleed waren. Halverwege bevindt zich een grote V-vormige uitsparing, waarin oorspronkelijk een sluitsteen bevestigd moet zijn geweest. Aan de buitenzijde van de zuidelijke kanontrechter bevindt zich een gemetselde één-steens dikke muur over een lengte van 1 meter en een resthoogte van maximaal 70 centimeter.

Onderscheid bastion Famars en Philips van Kleef-bolwerck

Om onderscheid te maken tussen het zeventiende-eeuwse aarden bolwerk Famars en de onderzochte resten van het oudere bolwerk, wordt voor de laatste de naam Philips van Kleef-bolwerck aangehouden. Het Philips van Kleef-bolwerck is een bijzonder object. Het is een van de vroegste bastions in Nederland op basis van Italiaanse ideeën. Voor het schietgat van de oostelijke kazemat is een gemetselde schietkoker aangetroffen van bijna 6 meter lang. Opvallend is dat het gewelf een vrij vlakke boog heeft. Het geschut zal in een relatief horizontale positie gebruikt zijn, wat de reikwijdte zal hebben verminderd. De geschutstrechter zal het geschut bescherming hebben geboden tegen vijandelijk vuur, maar zal ook het schootsveld sterk hebben beperkt. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat tijdens de uitvoering een wijziging van het ontwerp heeft plaatsgevonden. De oostwand met schietkoker van de oostelijk kazemat is al tijdens de bouw iets verschoven, zodat het schootsveld van het geschut een sterker flankerende werking zou krijgen ten opzichte van de aansluitende courtine.

Plattegrond orthofoto Philips van Kleef bolwerck vestingwerken Ravenstein
Plattegrond van opgravingen vestingwerken Ravenstein, getekend door A. Viersen van BBA op basis van een orthofoto van PelserHartman. In rood aangegeven is het bij de opgraving in 2014 vrijgelegde metselwerk. Het in 2008 ontgraven metselwerk is in oker aangegeven. Dit metselwerk is gereconstrueerd aan de hand van de indertijd gemaakte foto’s, die voor zover mogelijk zijn gekoppeld aan het ingemeten muurwerk.

Het Philips van Kleef Bolwerck in internationaal perspectief

Rond 1500 beleefde de vestingbouw in Italië belangrijke ontwikkelingen. Door de toepassing van buskruit en kanonnen waren de stenen verdedigingswerken, zoals muren en torens, niet meer bestand tegen zware aanvallen. Ter bescherming werden de stenen bolwerken daarom afgedekt met aarde. Vanuit geschutskelders in de `keel’ werden de muren flankerend gedekt. Philips van Kleef legde grote belangstelling aan de dag voor de oorlogsvoering te land en ter zee. Hij schreef er zelfs een befaamde verhandeling over: Instruction de toutes manières de guerroyer tant par terre que par mer.

Beschrijving Philips van Kleef Bolwerck

Het in Ravenstein aangetroffen bolwerk is een stenen bouwwerk met de kenmerken van Italiaanse vestingbouw uit de Renaissance. Het gebruik van kazematten met geschutstrechters en een dekking van aarde past in de technologische ontwikkelingen van de late vijftiende eeuw, als antwoord op de vuurkracht van het moderne geschut. Als oplossing voor de traditionele middeleeuwse vestingbouw werden belangrijke vernieuwingen toegepast afkomstig uit het Italiaans vestingstelsel, zoals vooruitgeschoven bastions om de ongedekte flanken of muren tussen de muurtorens te dekken en aarden verdedigingswerken ter vervanging van de stenen rondelen. Vaak ook werden stenen muurtorens gedeeltelijk afgebroken en verlaagd om er rondelen van te maken, die vervolgens bedekt werden met aarde om de impact van de vijandige kogels te kunnen smoren.

Oplossing dode hoek torenbastion

Echter, bij de torenbastions bleef een dode hoek over die niet vanaf de aangrenzende geschutsplatforms kon worden verdedigd. Om deze reden werd in Italië een bastion ontwikkeld dat bestond uit een stompe driehoekige vorm die door middel van twee korte muurstukken de zogenoemde flanken met de muur werd verbonden. In deze flanken stonden lichte kanonnen opgesteld, vaak op meerder beschutte niveaus (kazematten). De flanken werden terugspringend in het bastion aangebracht. Het geschut kreeg vaak extra bescherming door de ronde of veelhoekige overgang (schouder of orillon) van de schuine voorzijden van het bastion naar de flanken.

Vroegst bekende voorbeeld Italiaans bastion Nederlanden

Rond 1515 worden deze bastions in Italië voor het eerst opgenomen in ommuringen van steden. Het bolwerk in Ravenstein is vooralsnog het vroegst bekende voorbeeld van de toepassing van een Italiaans bastion in de Nederlanden. Met zijn begindatering van 1509 of 1510 is Ravenstein een uitzonderlijk vroeg voorbeeld van een dergelijke ontwikkeling, waarbij echter niet zeker is of het bastion ook daadwerkelijk opgenomen is geweest in de stadsommuring, of dat het gaat om een vooruitgeschoven bastion dat als eerstelijns verdediging heeft gefunctioneerd. Deze wijze van verdedigen is wereldwijd tot ver in de negentiende eeuw toegepast.

Archeologisch onderzoek met 3D-laserscanning

Laserscan archeologisch onderzoek schietkoker Philips van Kleef bolwerck
Ruwe, ongekleurde meetdata van de schietkoker. De zwart-witte schijven worden gebruikt om alle losse 3D-scans nauwkeurig aan elkaar te koppelen tot een grote pointcloud.

De opgraving is met 3D-laserscanning in kaart gebracht. Dezelfde technologie wordt gebruikt in de documentaireserie `Time Scanners’ van National Geographic; het is hier zelfs met dezelfde apparatuur gedaan. 3D-scanning heeft eerder bij projecten als het Domplein en de Armenhoef  zijn waarde bewezen. In het geval van het Philips van Kleef-bolwerck boden de scans een totaaloverzicht. Het ging hier om vier verschillende blootgelegde stukken onderdeel van dezelfde structuur verspreid over een tuin van 70 are groot. Ter plekke was de samenhang van deze delen niet direct vanzelfsprekend, maar de gekoppelde scans van de blootgelegde onderdelen maakte veel duidelijk voor de reconstructie.

3D scannen uitgelegd

3D scannen maakt het mogelijk om bestaande situaties geheel tot in detail vast te leggen door 360° rond te meten met bijna een miljoen punten per seconden. Elke millimeter in de omgeving wordt hiermee omgezet in meetpunten, die samen een puntenwolk van vele miljoenen punten opleveren. Er zijn in het geval van Ravenstein fotorealistisch gekleurde pointclouds gemaakt door scans aan te vullen met HDR-fotografie. Uit deze data zijn een bovenaanzicht van het hele gebied en zeven doorsneden van het vestingwerk geproduceerd.

Voordelen 3D scannen archeologie

De onderzoekers kregen ook een scanviewer tot hun beschikking waarmee later op kantoor details nader konden worden bekeken en aanvullende metingen konden worden gedaan. Verder zijn de 3D-scans later ook goed te gebruiken voor publiekspresentaties. Gemak speelt ook een rol. De geschutskoker op het bolwerk loopt taps toe en is aan het einde maar een meter hoog. Op die plek meten is verre van comfortabel, waardoor de details toch minder goed worden vastgelegd. En dat de baksteenlijnen in dit geval niet waterpas lopen, valt in die nauwe, donkere koker minder goed op dan wanneer de scandata rustig achter een bureau worden bestudeerd.

3D scan vervangt veel tekenwerk

Omdat 3D-scannen alle data vastlegt, verdwijnt de noodzaak om te tekenen. Niet alles hoeft te worden getekend wanneer er wordt gewerkt met high-end scandata. De juiste software kan orthofoto’s genereren van hoogwaardige gekleurde pointclouds. Orthofoto’s zijn zuivere orthogonale aanzichten van de pointcloud op schaal. Een orthofoto kan worden gebruikt als onderlegger voor het tekenen van het (boven)aanzicht van een terrein of object, maar zelf tekenen is nu niet eens meer nodig.

Orthofoto’s zijn erg waardevol in archeologie en bouwhistorie, omdat een slimme automatisering het dure, onnauwkeurige schetsen vervangt. De mensen in het veld kunnen zich dan richten op het belangrijke werk: analyse en interpretatie. Wanneer de laserscan op de juiste manier is gemaakt, is het vervaardigen van orthofoto’s erg goedkoop; vaak vele malen goedkoper dan handmatig tekenen en fotograferen. PelserHartman heeft voor dit project een werkmethode ingezet die handmatig overtekenen overbodig maakt. Orthofoto’s zijn daarin al de complete documentatie. Ook wanneer een schematische tekening gewenst is, bijvoorbeeld om aantekeningen op te maken, is er een automatisering bedacht die snel een lijntekening genereert van elk mogelijk aanzicht.

Toekomstplannen

De in 2012 opgerichte Stichting Vestingwerken Ravenstein (SVR) ging in 2014 een nieuwe fase in. Besloten werd het vestingwerk voor de verre toekomst herkenbaar en beleefbaar te maken. Architect Maurits Cobben werd belast met de vormgeving van het project. In grote lijnen bestaat dat uit het met metselwerk conserveren van het front van de geschutskelder, het zichtbaar maken van de contouren van het schootsveld en van de bijbehorende stadswal. Daarnaast wordt de kazemat met glasplaten bedekt om deze te onttrekken aan weersinvloeden, maar toch zichtbaar te houden. In juli 2015 is gestart met het onder archeologische begeleiding uitgraven van het voormalige schootsveld en de restauratie van het front van de geschutstrechter van het voormalige verdedigingswerk. Het bestuur van de stichting hoopt het project dit najaar te realiseren.

NIEUWSTE PROJECTEN

3D scanning 19 Rotterdamse beelden

Voor de gemeente Rotterdam maakten wij enige tijd geleden een 3D scan van het Erasmusbeeld. Daarvoor gebruiken wij de precisiescanner Leica Absolute Scanner LAS waarmee zeer hoognauwkeurige data gemaakt kan worden. Het werd een succes en kort daarna kregen wij de opdracht om nog eens 19 beelden op dezelfde manier nauwkeurig te documenteren. Mocht er ooit iets met de beelden gebeuren, dan kan op basis van de scandata een exacte kopie worden gemaakt.

High-end precisie scanning met Leica LAS

3D scans van beelden met Leica LAS

De Gemeente Rotterdam werkt aan een database van alle standbeelden in de stad. PelserHartman ging samen met de gemeente op zoek naar de beste oplossing om de beelden te documenteren. De keuze viel uiteindelijk op een instrument van Hexagon, de moedermaatschappij van onder andere Leica Geosystems. De handscanner Leica Absolute Scanner, oftewel LAS werd ingezet in combinatie met de Leica Absolute Tracker. Deze combinatie van instrumenten zorgt voor zeer goede en accurate data. In de periode augustus tot en met oktober 2020 documenteren we 19 beelden waaronder het beeld Ketelbinkie, Monsieur Jacques, Zwaar Weer Hond en het beeld van Fanny Blankers Koen. Het product van ieder beeld bestaat uit een 3D mesh-file.

3D scan van Ketelbinkie

Precisiescanning en handscanners

Wil je meer weten over de technieken waarmee wij objecten zeer nauwkeurig en met een hoge resolutie in kaart brengen? Ga dan naar onze pagina Nauwkeurig inmeten met precisie scanners. We hebben ook een pagina die specifiek informatie geeft over handscanners; Hoge resolutie 3D handscanner.

Voorbeelden van projecten met de Leica LAS scanner vind je bijvoorbeeld op de pagina’s; Erasmusbeeld Rotterdam: 3D scan met handscanner en Handscanner VS terrestrial 3D laserscanner op begraafplaats Crooswijk Rotterdam.

3D scan van Monsieur Jacques

Toewijzing Belgisch Stripmuseum aan PelserHartman

PelserHartman mag de iconische inkomhal van het Belgisch Stripmuseum in Brussel in beeld brengen in opdracht van CoRePro. Delen van dit bijzondere gebouw uit 1905 in art-nouveaustijl, gebouwd door architect Victor Horta, worden gerestaureerd. Hiervoor moet onder andere de vloermozaïek in de entreehal in kaart gebracht worden. Omdat het golvende en gekleurde patroon van deze vloer nauwkeurig en volledig 3D vastgelegd moet worden gaat PelserHartman hier met high-end 3D scanning en robotic total station aan de slag. Zo kunnen we een analyse van de patronen maken door te werken met kleurenkaarten of deformatieanalyses. Daarbij maken we ook enkele 2D doorsnedes over de vloer. Ook maken we een orthogonale projectie van de pointcloud, de zogenaamde orthofoto, om de mozaïekvloer correct op schaal in beeld te brengen.

Stripboeken museum Groningen

Vijftien jaar geleden werkte PelserHartman samen met Libéma aan de realisatie van het Nederlands Stripmuseum in Groningen. Het bestaande pand aan de Westerhaven werd door ons in kaart gebracht, en onze afdeling PH-bouwadvies maakte de technische tekeningen en het bestek voor de herbestemming. Lang toonde het Nederlands Stripmuseum in zijn royale behuizing aan de Groningse Westerhaven hoogtepunten uit het heden en verleden van de Nederlandse stripwereld. Begin maart 2019 werden de deuren helaas gesloten.

Combinatie tekenwerk & orthofoto’s

Voor architectuurbureau Jan de Moffarts te Brussel maakte PelserHartman een bijzondere combinatie tussen 2D tekeningen en orthofoto’s. Op deze manier konden we sneller werken omdat aanzichten van wanden, vloeren en plafonds niet getekend hoefden te worden. Dit bleek de beste manier om de schilderingen op de juiste schaal en in kleur in de tekeningen op te nemen.

Onderleggers voor restauratie Burgerhuis Antwerpen

PelserHartman voerde een uitgebreide 3D inmeting uit van een bijzondere woning in Antwerpen. Dit burgerhuis in neo-Vlaamse renaissance stijl uit 1890 werd ontworpen door Antwerps architect Jos Bascourt (1863-1927). Deze eerder bescheiden woning, waarbij de nadruk vooral op de uitwerking van de gevel ligt, wordt opnieuw gerestaureerd en in zijn oude glorie hersteld. Het interieur bevat enkele zeer fraaie stijlkamers. Op het begane grond niveau is een kamer met neorenaissance decoratie aanwezig met verwijzingen naar oude Antwerpse schilders. Er is eveneens een kamer met fraaie rococodecoratie met een plafond beschilderd met een wolkenhemel met putti. Op de bovenverdieping bevindt zich eveneens een kamer in neorenaissance stijl.

Klik hier en bekijk de PDF van de onderstaande tekening.

Een tekening met ingeplakte ortho foto’s op schaal
Een orthogonale projectie van een gekleurde pointcloud op schaal

Voor de restauratie van dit woonhuis werd PelserHartman ingeschakeld door Jan de Moffarts Architecten om het geheel in kaart te brengen. JDMA is een in Brussel gevestigd architectuurbureau met een focus op restauratie en herbestemming van waardevol erfgoed. Voor deze architect maakten wij zowel 2D tekeningen als orthofoto’s.

In projecten zoals deze, met veel decoratie, zijn de orthogonale projecties een handig hulpmiddel om de schilderingen en details in beeld te brengen. De orthogonale projecties worden in de 2D tekeningen ingevoegd zodat alles op schaal weergegeven is.

Meer weten over orthofoto’s?

Een orthofoto van een pointcloud wordt gebruikt om goede 2D aanzichten of doorsnedes te maken van gevels, plafonds en vloeren. Daarnaast worden orthofoto’s gebruikt als onderlegger bij bouwhistorisch onderzoek en voor snelle, volledige documentatie in archeologie. Orthofoto’s van pointclouds zijn relatief snel te maken. Lees verder op de pagina Orthofoto pointcloud. Wil je voorbeelden van orthofoto’s downlaoden om zelf te bekijken? Ga dan naar de pagina Downloads.

Contact

Heb je een project waar je onze hulp bij kunt gebruiken of wil je meer informatie? Neem dan contact met ons ons hoofdkantoor in Nederland of met onze Belgische vestiging.

Contact kantoor ’s Hertogenbosch

Contact PH België

Scannen voor ‘herbouw’ Kasteelruïne Valkenburg

In het verleden ontwikkelden de architecten van SATIJNplus een visie voor de Ridderzaal van Kasteelruïne Valkenburg. Deze plannen zijn tot nu toe niet verder doorontwikkeld, maar zijn wel nog steeds de inspiratie voor het idee om een deel van het kasteel te ‘herbouwen’. Het betreft hier niet het letterlijk reconstrueren, maar het maken van een productie die ervoor zorgt dat de bezoeker een beter beeld krijgt bij de ruimtelijke structuur van het voormalige kasteel. De stichting beheer Kasteel van Valkenburg heeft PelserHartman gevraagd om een goede accurate basis te leggen voor het maken van een voorontwerp voor de Artilleriekamer en Ridderzaal van de Kasteelruïne. Uiteindelijk hebben we samen besloten om de volledige ruïne 3D vast te leggen in de inmiddels bekende ‘wolk van meetpunten’: de pointcloud. Ook maakten we een speciale 3D viewer die later gebruikt kan worden door het publiek.

3D laserscannen op een hoog statief

SATIJNplus over PelserHartman

Als restauratie-architect is de fysieke verbintenis met een gebouw en/of ruïne onvervangbaar. Aan de hand van observaties worden analyses verricht om te komen tot een gedegen toekomstvisie en bijbehorend ontwerp. PelserHartman ondersteunt middels nieuwe technieken dit proces. De communicatie is pro-actief, het advies en de werkwijze is innovatief binnen de gestelde kaders. Er gelden geen geschreven regels, waarmee ons architectenbureau SATIJNplus Architecten elke dag mee te maken heeft. Geen enkel project is standaard, PelserHartman doorziet en anticipeert hierop. De samenwerking bij Kasteelruïne Valkenburg heeft geleidt tot informatie die niet alleen nu, maar ook later te raadplegen is. Als restauratie-architect kunnen we de geleverde producten in verschillende fasen toepassen, van restauratie, transformatie tot en met onderhoud. Gezamenlijk zorgen we voor het behoud van monumentaal vastgoed.

SATIJNplus
Gekleurde pointcloud van Kasteelruïne Valkenburg

3D ARCHEOLOGIE KASTEELRUÏNE VALKENBURG

In 2012 scande PelserHartman de kapsporen van de mijnwerkers in, bij een van de oudste mergelgroeven van Noordwest-Europa. Deze sporen zijn een mooie archeologische vondst, die werd gedaan tijdens het onderzoek voor het geplande restaurant Ruïne Kasteel Valkenburg. Lees de rest van dit bericht.

Wil je meer van onze projecten zien?

PelserHartman voert projecten uit voor een groot aantal partijen in de bouw en archeologie. Op de pagina projecten staan veel voorbeelden van onze projecten opgesomd.

3D scannen Verkeerstoren Schiphol

De welbekende verkeerstoren van Schiphol was aan een opknapbeurt toe. Maar hoe verbouw je een pand dat 24/7 in gebruik is? Aan Kuijpers de taak om installaties te moderniseren, terwijl er gewoon doorgewerkt werd. Dat vraagt om een zeer goede voorbereiding, waarvoor ze de hulp van PelserHartman inschakelden. 

3D model verkeerstoren Schiphol
3D model van het bovenste deel van de Verkeerstoren van Schiphol

Modernisering verkeerstoren


Door de toename van het vliegverkeer op Schiphol werd de verkeerstoren wat aan de krappe kant. De negen werkplekken in de toren moesten uitgebreid worden. Dus besloot de Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) de toren een grondige opknapbeurt te geven. Zo besloten ze onder meer het aantal werkplekken uit te breiden van 9 naar 15 en kwam er een nieuw camerasysteem.

Aan Kuijpers de taak om de HVAC installaties in de koepel zodanig aan te passen, dat het aantal werkplekken van de luchtverkeersleiders uitgebreid kon worden. LVNL greep de verbouwing aan om meteen diverse systemen waar de luchtverkeersleiding mee werkt, te laten aanpassen. Op basis van een CFD berekening is ook de luchthuishouding aangepast en een klimaatplafond aangebracht.

3D scannen verkeerstoren voor controle van 3D model

PelserHartman bracht in opdracht van Kuijpers het interieur van het bovenste deel van de verkeerstoren in kaart met 3D scanners. Het integrale ontwerpteam waar Kuijpers onderdeel van was gebruikte de pointcloud van de bestaande situatie om het model aan te vullen, uit te lijnen en te controleren. Zo konden ze de nieuwe indeling heel precies vooraf virtueel ontwerpen. Op deze manier kon het uiteindelijke plaatsen snel en probleemloos verlopen. 

Voor PelserHartman natuurlijk een leuke uitdaging om zo efficiënt mogelijk te scannen. We scanden ‘s nachts, wanneer er aanzienlijk minder vluchten zijn. Doordat we beschikken over meerdere scanners konden we daarnaast verschillende delen van de toren tegelijkertijd inmeten. Met een behulp van een goed scanplan konden we de scanwerkzaamheden binnen de geplande tijd uitvoeren. 

Schematisch model van de installaties in de verkeerstoren


Nooit meer terug naar locatie

Eén van de belangrijkste voordelen van meten met 3D scanners is dat de laserscanner niets overslaat. Je hoeft dus nooit meer terug naar de locatie omdat je wat vergeten bent. In het geval van het 3D scannen van de verkeerstoren Schiphol, waarbij er niet zomaar op ieder moment gemeten kan worden, is dit een zeer belangrijk voordeel. De scandata kan ook voor eventuele andere verbouwingen of onderhoudswerkzaamheden in de toekomst gebruikt worden. 

Meer over PelserHartman

PelserHartman is specialist in 3D meten en tekenen. We brengen jaarlijks vele vierkante meters in kaart. Ben je ook op zoek naar een slimme meetoplossing voor jouw probleem? Lees hier meer over de mogelijkheden van 3D scanning. Wil je graag meer informatie of direct weten wat wij voor je kunnen betekenen? Neem dan contact met ons op. 

Meer van onze projecten kun je bekijken op de pagina Projecten.

3D scannen Zoo Antwerpen voor restauratie erfgoed

De historische Wintertuin van de Zoo Antwerpen is toe aan restauratie. PelserHartman maakte daarom een 3D scan van deze tuin. We leverden orthofoto’s van dit mooie stukje erfgoed die de basis vormen voor de restauratieplannen van Patine architecten.

3D scannen erfgoed Wintertuin
PelserHartman bracht de historische wintertuin van de Zoo Antwerpen in kaart met 3D scanners

3D scannen voor restauratie historische Wintertuin

De Zoo Antwerpen werd geopend in 1843 en is onderdeel van de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde van Antwerpen (KMDA). De dierentuin is een van de oudste ter wereld en ontvangt jaarlijks een miljoen bezoekers. De Wintertuin stamt uit het einde van de 19e eeuw en is een hoge greenhouse van staal en glas. Dit architectonische hoogstandje heeft een grote botanische collectie. Van maart tot oktober fungeert het gebouw daarnaast als vlindertuin.

De monumentale Wintertuin is toe aan restauratie. De opdracht om de Wintertuin 3D in kaart te brengen, werd na onderhandeling toegewezen aan PelserHartman. Met behulp van high-end 3D scanners kunnen wij erfgoed snel in kaart brengen. De Wintertuin hoefde slechts enkele ochtenden dicht, zodat de bezoekers van de dierentuin er weinig last van ondervonden. 

PelserHartman scande het interieur en exterieur van de Wintertuin met behulp van high-end 3D scanners

De restauratie van de Wintertuin is een project van lange adem. De nodige studies en werken worden sterk gefaseerd uitgevoerd. In plaats van bij elke fase enkel het noodzakelijke in te meten werd er gekozen om alles onmiddellijk in beeld te brengen met 3D scanners. Wij maakten een puntenwolk in kleur, orthofoto’s en gedetailleerde 2D tekeningen. Deze producten kunnen de architecten tijdens het volledige traject gebruiken. Hierdoor ontstaan er geen verschillen in meetdata én kunnen er op lange termijn kosten bespaard worden.

Inventief 3D scannen erfgoed

Het 3D scannen voor de restauratie van de Wintertuin bracht een aantal uitdagingen met zich mee. De dichte begroeiing van de tuin blokkeerde soms de zichtlijnen van de scanner. Daarnaast konden we de scanner niet zomaar overal neerzetten. Door creatief te zijn met de standplaatsen konden we toch het hele gebouw goed in beeld krijgen. We maakten zelfs een constructie waarmee de scanner door het dak naar binnen kon. 

Orthofoto’s om schade in kaart te brengen

Het gebouw van de Wintertuin bestaat voornamelijk uit baksteen en glas. Ook staan er in het gebouw verschillende rotsformaties. Patine architecten wilde een duidelijk beeld van de schade aan deze rotsen en aan de constructies van het pand. PelserHartman maakte daarom orthofoto’s op basis van de laserscandata. Dit zijn orthogonale aanzichten van de pointcloud, die een heel nauwkeurig beeld gevel van een object of deel van het gebouw. Orthofoto’s worden veel gebruikt als onderlegger voor het maken van tekeningen. 

Orthofoto erfgoed Wintertuin
Orthofoto van de Wintertuin

3D scannen van historisch erfgoed

3D scannen is een zeer geschikte methode om erfgoed in kaart te brengen. PelserHartman is een specialist in 3D meten en heeft veel ervaring met het inmeten van monumenten. Zo brachten we in Nederland het Binnenhof volledig in kaart met 3D scanners voor een grootschalige restauratie. Meer weten over de vele toepassingen van 3D scannen? Kijk hier voor onze 3D meetoplossingen.

Contact

Heb je een project waar je onze hulp bij kunt gebruiken of wil je meer informatie? Neem dan contact met ons ons hoofdkantoor in Nederland of met onze Belgische vestiging.

Contact kantoor ’s Hertogenbosch

Contact PH België

3D scannen installaties FrieslandCampina Borculo

3D scannen is een zeer efficiënte manier om installaties in de voedselverwerkende industrie snel en veilig in kaart te brengen. PelserHartman is specialist in 3D inmeten , high-end scanning en 3D modelleren en brengt regelmatig installaties en gebouwen in kaart met 3D scanners. Zo ook bij FrieslandCampina in Borculo.

3D scannen industriële installaties

Een deel van het gebouwencomplex van FrieslandCampina in Borculo bestaat uit een hal van vijf hoge bouwlagen waarin de zogenaamde torens staan. In deze metalen torens wordt de melkwei gedroogd tot poeder. Adviesbureau VMEngneering is gespecialiseerd in process- and packaging engineering in de levensmiddelenindustrie. VME ontwerpt de verbouwing van de installaties van FrieslandCampina. Enige tijd geleden namen ze contact op met PelserHartman in hun zoektocht naar een snelle inmeetmethode van de installaties. Meten met laserscanners lag al snel voor de hand en PH startte met het pilotproject Campina. Alle installaties van de vijf bouwlagen werden binnen één dag ingescand. Het was een bijzondere uitdaging om 69 scans te maken in een continu schuddend gebouw in een temperatuur van 35 graden.

Bovenstaande afbeelding toont het resultaat van een 3D inmeting met laserscanner; een wolk van meetpunten.

Dirk Boumans, VMEngineering

Dirk Boumans, VMEngineering: “we horen vaak dat bedrijven niet scannen uit angst voor de kosten. Maar dat valt eigenlijk reuze mee. Zonder scanners gaan engineers naar de locatie, meten de fabriek en ingewikkelde installaties met de hand in. Vervolgens worden de schetsen omgezet op de PC. Het hele proces kost dan al gauw een week aan werk. Een scan is zo gemaakt, handiger om te verwerken je kunt erop vertrouwen dat deze accuraat is”.

Pointcloud als onderlegger in Inventor

Het resultaat van een inmeting met high-end 3D scanners is een wolk van meetpunten die we ook wel pointcloud noemen. Het samenvoeging van de verschillende gemaakte scans heet registreren. De totale geregistreerde pointcloud werd bij het project in Borculo zodanig aangeleverd dat VME ermee kon werken in Autodesk Inventor. Op deze manier waren zij in staat om de aanpassingen op de bestaande installaties zodanig te ontwerpen dat er geen clash (botsing) ontstond met bouwkundige- of andere installatietechnische onderdelen. Dit noemen we ook wel clash detection.

Van pointcloud naar 3D Inventor model

Wat kan 3D scanning voor jou betekenen?

PelserHartman heeft veel ervaring met 3D scannen voor verschillende industrieën. Je leest meer over het inmeten van fabrieken en installaties op onze pagina 3D scanning industrie. Wil je erachter komen of 3D scanning de juiste methode is voor jouw project of bedrijf? Ben je vastgelopen en zoek je een alternatieve oplossing? Dan kan een pilotproject antwoorden bieden.

Dit levert een pilotproject 3D scannen op:

  • Snel inzicht in de toepassingen van 3D scanning
  • Kom erachter welke methode het beste bij jouw project of bedrijf past
  • Niet langer zelf op zoek naar informatie
  • Antwoord op vragen omtrent 3D meten en modelleren
  • Overzicht van producten, zoals pointclouds, viewers, ortho foto’s en deformatiekaarten
  • Advies en begeleiding door ervaren topspecialisten

De kosten van een pilotproject liggen tussen de €1500 en €2500

VRAAG HIER EEN PILOT PROJECT AAN

Contact

Je kunt ons met vragen ook altijd bellen of mailen. Of heb je een project waar je onze hulp bij kunt gebruiken? Neem dan direct contact met ons op.

PH BLOG

NIEUWSTE BLOGPOSTS IN KENNISBANK

  • “Klopt het 3D model van de bestaande situatie wel?” is een veel gestelde vraag tijdens industrie- en bouwprojecten. Controle van 3D modellen kan het beste