Home » Projecten » Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck

Laserscanning archeologisch onderzoek Philips van Kleef-bolwerck

In 2014 en 2015 heeft in Ravenstein archeologisch onderzoek en bouwhistorisch onderzoek plaatsgevonden in het voormalige bastion Famars, onderdeel van de vestingwerken Ravenstein. Het gaat om een voor Nederland onbekend type bastion naar vroeg-Italiaans voorbeeld, dat inmiddels de naam `Philips van Kleef-bolwerck’ heeft gekregen, naar de naam van de oorspronkelijke bouwheer. Vernieuwend was de documentatiemethode die de gemeente verlangde: 3D-laserscanning.

3D laserscanning is een meettechniek die ook wordt gebruikt in het tv-programma ‘Time Scanners’ van National Geographic. In Nederland is het al toegepast bij de opgraving van het Domplein in Utrecht en de documentatie van de Armenhoef in Best.

Aanleiding archeologisch onderzoek vestingswerken Ravenstein

Aanleiding voor dit onderzoek was de ontdekking van een omvangrijk stelsel van muren en gangen onder dit voormalige bastion, door de emeritus hoogleraar Martin Jan van Mourik. In zijn achtertuin, die het volledige oppervlak van het zeventiende-eeuwse bastion beslaat, bleek uiteindelijk een nog zeer gaaf bewaard ouder vestingwerk uit de Renaissance aanwezig te zijn. Het Philips van Kleef-bolwerck is una grande Novità; een belangrijke vernieuwing voor de Nederlandse vestingbouw van die tijd.

Leestijd: 13 minuten. Dit artikel over het Philips van Kleef-bolwerck is eerder verschenen in ARCHEObrief, het vakblad voor Nederlandse archeologie, jaargang 19, nummer 4. Auteurs: Eric van der Kuijl, Jeroen Pelser en André Viersen.

PDF artikel Archeobrief december 2015 over Philips van Kleef-bolwerck
Het originele artikel in Archeobrief december 2015. Klik op de afbeelding om de pdf te downloaden.

Archeologisch onderzoek vestingwerken Ravenstein

Graafwerkzaamheden in de periode 2012 tot 2015 hebben aan het licht gebracht dat binnen het terrein van het aarden bastion Famars uit 1621 omvangrijke restanten van oudere voorgangers liggen. De ontdekking van een zestiende-eeuws gangenstelsel was aanleiding voor opgravingen, waarbij ook een niet afgebouwde fase onder bastion Famars aanwezig bleek. Deze kwam aan het licht bij het uitgraven van het schootsveld van het Philips van Kleef-bolwerck in de zomer van 2015.

archeologisch onderzoek 3D scanning Philips van Kleef-bolwerck
3D laserscanning door PelserHartman bij archeologisch onderzoek opgraving Philips van Kleef-bolwerck Ravenstein.

Bolwerk naar oud-Italiaans model

Het dieper gelegen zestiende-eeuwse vestingwerk blijkt een bolwerk naar oud-Italiaans model te zijn. Dit bolwerk bestaat uit stenen ruimten, overdekt met aarde om de muren te beschermen tegen kanonvuur. Het vestingwerk omvat twee kazematten met in het midden een grote ovale verblijfsruimte, waarvan de ingang al in 1988 is blootgelegd. Het geheel was oorspronkelijk grotendeels omgeven door een ter plaatse niet meer herkenbare, na 1544 gedempte stadsgracht. Tijdens de aanleg van het vestingwerk was Philips van Kleef de baas in de soevereine heerlijkheid Land van Ravenstein. Hij leefde van 1456-1528 en noemde zich van 1492 tot zijn dood `heer van Ravenstein’. Van 1499 tot 1506 was hij namens Frankrijk tevens gouverneur van Genua, zodat aannemelijk is dat hij in Italië de inspiratie opdeed voor de vernieuwing van de fortificatie van Ravenstein. Om het vestingwerk te kunnen onderscheiden van het bastion Famars heeft het de naam Philips van Kleef-bolwerck gekregen.

Philips van Kleef-bolwerck: toevallige ontdekking

Pointcloud archeologisch onderzoek Philips van Kleef bolwerck
Ruwe pointcloud (geen foto!) van de schietkoker van de oostelijke kazemat. De individuele meetpunten geven een zeer gedetailleerde weergave van de werkelijke situatie.

De aanleiding voor de opgraving was een ontdekking bij het graven van een zinkput in 1988 door Van Mourik. Hij stuitte bij toeval op twee parallel lopende, 4 meter diep reikende muren, die met elkaar verbonden waren geweest door een tongewelf. De overwelfde gang leek de toegang te zijn tot een grotere overwelfde ruimte, waarvan de gewelfaanzetten eenzijdig zichtbaar waren. De autoriteiten kwamen na een melding een kijkje nemen en waren aanvankelijk niet bijzonder geïnteresseerd in de vondst. Het zou volgens de dienstdoende ambtenaar gaan om bij het bastion Famars behorende werken. Het advies luidde mooie foto’s te maken en daarna de stenen resten weer onder de aarde te laten `verdwijnen’.

Van Mourik volgde dit advies, maar kon zijn vondst niet loslaten. De aan het daglicht gebrachte toegang behoorde naar zijn gevoel niet bij een aarden bastion naar oud-Nederlands model. Na zijn pensioen zette hij toch weer de schop in de grond, strijdig met de heersende opvatting in de archeologische monumentenzorg, waarbij men vooral inzet op behoud in situ. Hij stuitte op een forse muur met ronding, voorzien van een gewelfaanzet. Tot de nieuwe ontdekkingen behoorde onder meer een onderaardse overwelfde ruimte. Van Mourik zocht hierop contact met het bestuur van Stichting Menno van Coehoorn. Dit leidde tot een afspraak om de aangetroffen resten te laten inspecteren door een specialist. Van Mourik staakte zijn eigengereide graafwerk, richtte vervolgens Stichting Vestingwerken Ravenstein op.

Inschakelen professionals archeologische opgraving vestingswerken Ravenstein

Archeoloog Eric van der Kuijl van Hamaland Advies werd namens de Monumenten Advies Commissie van Stichting Menno van Coehoorn naar Ravenstein gestuurd en constateerde dat er sprake moest zijn van een groot verdedigingswerk dat nader onderzoek verdiende. De professionalisering leidde, in goed overleg met de gemeentelijk archeoloog, drs. R. Jansen van de gemeente Oss, tot legalisering van hetgeen vanaf 1988 was geschied, op voorwaarde dat de archeologische vindplaats volgens de geldende richtlijnen conform gedocumenteerd zouden worden. Dit hield in dat er eerst een bureauonderzoek verricht zou worden naar de historie van het verdedigingswerk en er een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel zouden worden opgesteld, dat daarna voorwoord zouden worden in een Programma van Eisen. Dit Programma van Eisen zou dan de leidraad zijn voor het nog uit te voeren proefsleuvenonderzoek.

Orthofoto archeologisch onderzoek Philips van Kleef bolwerck
Perfect haaks aanzicht van de schietkoker van de oostelijke kazemat. Orthofoto op basis van 3D-laserscandata.

André Viersen van Utrecht werd bij het project betrokken als bouwhistoricus. Een eis van de gemeente was tevens dat het reeds door Van Mourik vrij gelegde muurwerk met ingemeten zouden worden voor reconstructie. In overleg met Viersen werd bepaald dat 3D scanning het beste middel was om het project te meten. PelserHartman werd benaderd voor het scanwerk. 3D-scanning is nog nieuw binnen archeologie en bouwhistorie, maar heeft direct zijn grote voordelen getoond door overzicht te geven over het hele terrein. Het was zo makkelijker verbanden te leggen en vermoedens te bevestigen. Omdat de laserscan elke vierkante millimeter in 3D documenteert, zal de techniek zijn meerwaarde ook nog in latere fases bewijzen.

Reconstructie archeologisch onderzoek met laserscanning

Uitleg opbouw schietkoker Philips van Kleef bolwerck
Het uiteinde van de schietkoker van de oostelijke kazemat gezien vanuit het oosten. De overwelving van de koker bestaat uit twee boven elkaar geplaatste segmentbogen (A en B). Bij C is alleen een enkele boog zichtbaar. Dit houdt verband met het sloopwerk bij de ontmanteling van de vestingwerken in 1544. Ter plaatse is ook het bovenste deel van het gewelf verwijderd. Meer naar achteren – hier aan het zicht onttrokken door het grondpakket – is het gewelf wel op de volle dikte behouden. Bij D zijn de onderste hardstenen blokken van de omlijsting van de schietkoker zichtbaar.
Onder het water, en dus niet te zien, is de onderzijde van de schietkoker bewaard gebleven (E). De hardstenen blokken zijn door middel van ijzeren krammen met elkaar verbonden. Hogerop, bij F, is in het metselwerk de aftekening van de verwijderde hardstenen blokken zichtbaar. Tegen het metselwerk van de schietkoker is een smalle, onregelmatig gemetselde, muur aangetroffen (G), die verder naar het oosten zal hebben doorgelopen.

Beschrijving archeologische vondst vestingwerken Ravenstein

De vondst is in één bouwfase opgetrokken in een relatief hard gebakken oranje baksteen, met een steenmaat van 28 à 29 bij 12 à 14 bij 6 à 7 centimeter. Voor het metselwerk is tras (schelpenzand) en kalkmortel toegepast. In het bolwerk is een vloer van bakstenen aanwezig. Het vestingwerk was verder van twee in baksteen uitgevoerde kazematten voorzien. Deze kazematten zullen 10,8 bij 3,4 meter groot zijn geweest en waren onderling verbonden door een overwelfde ruimte met een enigszins ovale plattegrond. De centrale ruimte was toegankelijk door middel van een ongeveer 2,5 meter brede gang met tongewelf in de richting van de keel van het bastion. De toegang naar de centrale ruimte vanuit deze poterne kon met een deur of hek worden afgesloten.

Resultaten onderzoek

Op basis van de resultaten van het uitgevoerde proefsleuvenonderzoek is gesteld dat binnen het voormalige bastion Famars sprake is van een uitzonderlijk gaaf bewaard gebleven kazemat uit de renaissance, die in 1621 overbouwd is met bastion Famars. Nader onderzoek in 2015 wijst uit dat in 1621 weliswaar opdracht is gegeven tot de bouw van het bastion, maar dat de afronding van het werk na 1626 heeft plaatsgevonden. De aangetroffen muren van de kazematten zijn ongeveer een meter dik. De kazematten en de centrale ruime waren overkluisd met segmentboogvormige bakstenen gewelven. Die gewelven zijn bij de ontmanteling grotendeels ingezakt maar deels nog aanwezig. Het bolwerk was voorzien van een aarden dekking.

Volledig gave gemetselde geschutstrechter

Vóór het schietgat van de oostelijke kazemat is een volledig gave gemetselde geschutstrechter aangetroffen van bijna 6 meter lang. Deze was noodzakelijk vanwege de aarden dekking van het bastion. Van de noordelijke kazemat is alleen het zuidelijke deel van de oostmuur ontgraven. Het noordelijke deel bevindt zich onder het tuinhuis van de familie Van Mourik. Bij de opgraving bleek dat de westelijke muur van de kazemat tot op grote diepte was weggebroken. De oostelijke muur met nis is gespaard gebleven.

Datering Philips van Kleef-bolwerck

Onder de buitenmuur van het vestingwerk troffen de archeologen een eikenhouten funderingsbalk aan. Een houtmonster hiervan is dendrochronologisch gedateerd. Bij een dendrochronologische datering wordt de ouderdom van hout bepaald aan de hand van het jaarringpatroon. Hieruit kwam naar voren dat het hout voor deze balk in 1509 geveld is. Het vestingwerk zal dus in 1509 of in 1510 gebouwd zijn.

Zuidelijke onderzoeksgebied

In het zuiden van het onderzoeksgebied is muurwerk aangetroffen van de geschutstrechter. Hier tegenaan ligt een aarden wal. Van de kanonskelder zelf is ook een muur gevonden. Deze heeft een schietgat met hardstenen deurlijst. Aan weerszijden van het schietgat zijn twee ijzeren deurhengsels aangebracht, waarin oorspronkelijk een stalen luik of deur gehangen heeft. De kanonskelder was daardoor afsluitbaar. De buitenzijde van de opening is voorzien van een hardstenen lijst, bestaande uit iets rond lopende blokken Namense hardsteen, die met ijzeren klampen aan elkaar zijn gezet. Deze blokken grenzen aan de oorspronkelijke waterlijn van de stadsgracht. Hierin zijn de uitbraaksporen zichtbaar van de blokken Namense hardsteen, waarmee de randen aan de buitenzijde van de geschutstrechter oorspronkelijk bekleed waren. Halverwege bevindt zich een grote V-vormige uitsparing, waarin oorspronkelijk een sluitsteen bevestigd moet zijn geweest. Aan de buitenzijde van de zuidelijke kanontrechter bevindt zich een gemetselde één-steens dikke muur over een lengte van 1 meter en een resthoogte van maximaal 70 centimeter.

Onderscheid bastion Famars en Philips van Kleef-bolwerck

Om onderscheid te maken tussen het zeventiende-eeuwse aarden bolwerk Famars en de onderzochte resten van het oudere bolwerk, wordt voor de laatste de naam Philips van Kleef-bolwerck aangehouden. Het Philips van Kleef-bolwerck is een bijzonder object. Het is een van de vroegste bastions in Nederland op basis van Italiaanse ideeën. Voor het schietgat van de oostelijke kazemat is een gemetselde schietkoker aangetroffen van bijna 6 meter lang. Opvallend is dat het gewelf een vrij vlakke boog heeft. Het geschut zal in een relatief horizontale positie gebruikt zijn, wat de reikwijdte zal hebben verminderd. De geschutstrechter zal het geschut bescherming hebben geboden tegen vijandelijk vuur, maar zal ook het schootsveld sterk hebben beperkt. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat tijdens de uitvoering een wijziging van het ontwerp heeft plaatsgevonden. De oostwand met schietkoker van de oostelijk kazemat is al tijdens de bouw iets verschoven, zodat het schootsveld van het geschut een sterker flankerende werking zou krijgen ten opzichte van de aansluitende courtine.

Plattegrond orthofoto Philips van Kleef bolwerck vestingwerken Ravenstein
Plattegrond van opgravingen vestingwerken Ravenstein, getekend door A. Viersen van BBA op basis van een orthofoto van PelserHartman. In rood aangegeven is het bij de opgraving in 2014 vrijgelegde metselwerk. Het in 2008 ontgraven metselwerk is in oker aangegeven. Dit metselwerk is gereconstrueerd aan de hand van de indertijd gemaakte foto’s, die voor zover mogelijk zijn gekoppeld aan het ingemeten muurwerk.

Het Philips van Kleef Bolwerck in internationaal perspectief

Rond 1500 beleefde de vestingbouw in Italië belangrijke ontwikkelingen. Door de toepassing van buskruit en kanonnen waren de stenen verdedigingswerken, zoals muren en torens, niet meer bestand tegen zware aanvallen. Ter bescherming werden de stenen bolwerken daarom afgedekt met aarde. Vanuit geschutskelders in de `keel’ werden de muren flankerend gedekt. Philips van Kleef legde grote belangstelling aan de dag voor de oorlogsvoering te land en ter zee. Hij schreef er zelfs een befaamde verhandeling over: Instruction de toutes manières de guerroyer tant par terre que par mer.

Beschrijving Philips van Kleef Bolwerck

Het in Ravenstein aangetroffen bolwerk is een stenen bouwwerk met de kenmerken van Italiaanse vestingbouw uit de Renaissance. Het gebruik van kazematten met geschutstrechters en een dekking van aarde past in de technologische ontwikkelingen van de late vijftiende eeuw, als antwoord op de vuurkracht van het moderne geschut. Als oplossing voor de traditionele middeleeuwse vestingbouw werden belangrijke vernieuwingen toegepast afkomstig uit het Italiaans vestingstelsel, zoals vooruitgeschoven bastions om de ongedekte flanken of muren tussen de muurtorens te dekken en aarden verdedigingswerken ter vervanging van de stenen rondelen. Vaak ook werden stenen muurtorens gedeeltelijk afgebroken en verlaagd om er rondelen van te maken, die vervolgens bedekt werden met aarde om de impact van de vijandige kogels te kunnen smoren.

Oplossing dode hoek torenbastion

Echter, bij de torenbastions bleef een dode hoek over die niet vanaf de aangrenzende geschutsplatforms kon worden verdedigd. Om deze reden werd in Italië een bastion ontwikkeld dat bestond uit een stompe driehoekige vorm die door middel van twee korte muurstukken de zogenoemde flanken met de muur werd verbonden. In deze flanken stonden lichte kanonnen opgesteld, vaak op meerder beschutte niveaus (kazematten). De flanken werden terugspringend in het bastion aangebracht. Het geschut kreeg vaak extra bescherming door de ronde of veelhoekige overgang (schouder of orillon) van de schuine voorzijden van het bastion naar de flanken.

Vroegst bekende voorbeeld Italiaans bastion Nederlanden

Rond 1515 worden deze bastions in Italië voor het eerst opgenomen in ommuringen van steden. Het bolwerk in Ravenstein is vooralsnog het vroegst bekende voorbeeld van de toepassing van een Italiaans bastion in de Nederlanden. Met zijn begindatering van 1509 of 1510 is Ravenstein een uitzonderlijk vroeg voorbeeld van een dergelijke ontwikkeling, waarbij echter niet zeker is of het bastion ook daadwerkelijk opgenomen is geweest in de stadsommuring, of dat het gaat om een vooruitgeschoven bastion dat als eerstelijns verdediging heeft gefunctioneerd. Deze wijze van verdedigen is wereldwijd tot ver in de negentiende eeuw toegepast.

Archeologisch onderzoek met 3D-laserscanning

Laserscan archeologisch onderzoek schietkoker Philips van Kleef bolwerck
Ruwe, ongekleurde meetdata van de schietkoker. De zwart-witte schijven worden gebruikt om alle losse 3D-scans nauwkeurig aan elkaar te koppelen tot een grote pointcloud.

De opgraving is met 3D-laserscanning in kaart gebracht. Dezelfde technologie wordt gebruikt in de documentaireserie `Time Scanners’ van National Geographic; het is hier zelfs met dezelfde apparatuur gedaan. 3D-scanning heeft eerder bij projecten als het Domplein en de Armenhoef  zijn waarde bewezen. In het geval van het Philips van Kleef-bolwerck boden de scans een totaaloverzicht. Het ging hier om vier verschillende blootgelegde stukken onderdeel van dezelfde structuur verspreid over een tuin van 70 are groot. Ter plekke was de samenhang van deze delen niet direct vanzelfsprekend, maar de gekoppelde scans van de blootgelegde onderdelen maakte veel duidelijk voor de reconstructie.

3D scannen uitgelegd

3D scannen maakt het mogelijk om bestaande situaties geheel tot in detail vast te leggen door 360° rond te meten met bijna een miljoen punten per seconden. Elke millimeter in de omgeving wordt hiermee omgezet in meetpunten, die samen een puntenwolk van vele miljoenen punten opleveren. Er zijn in het geval van Ravenstein fotorealistisch gekleurde pointclouds gemaakt door scans aan te vullen met HDR-fotografie. Uit deze data zijn een bovenaanzicht van het hele gebied en zeven doorsneden van het vestingwerk geproduceerd.

Voordelen 3D scannen archeologie

De onderzoekers kregen ook een scanviewer tot hun beschikking waarmee later op kantoor details nader konden worden bekeken en aanvullende metingen konden worden gedaan. Verder zijn de 3D-scans later ook goed te gebruiken voor publiekspresentaties. Gemak speelt ook een rol. De geschutskoker op het bolwerk loopt taps toe en is aan het einde maar een meter hoog. Op die plek meten is verre van comfortabel, waardoor de details toch minder goed worden vastgelegd. En dat de baksteenlijnen in dit geval niet waterpas lopen, valt in die nauwe, donkere koker minder goed op dan wanneer de scandata rustig achter een bureau worden bestudeerd.

3D scan vervangt veel tekenwerk

Omdat 3D-scannen alle data vastlegt, verdwijnt de noodzaak om te tekenen. Niet alles hoeft te worden getekend wanneer er wordt gewerkt met high-end scandata. De juiste software kan orthofoto’s genereren van hoogwaardige gekleurde pointclouds. Orthofoto’s zijn zuivere orthogonale aanzichten van de pointcloud op schaal. Een orthofoto kan worden gebruikt als onderlegger voor het tekenen van het (boven)aanzicht van een terrein of object, maar zelf tekenen is nu niet eens meer nodig.

Orthofoto’s zijn erg waardevol in archeologie en bouwhistorie, omdat een slimme automatisering het dure, onnauwkeurige schetsen vervangt. De mensen in het veld kunnen zich dan richten op het belangrijke werk: analyse en interpretatie. Wanneer de laserscan op de juiste manier is gemaakt, is het vervaardigen van orthofoto’s erg goedkoop; vaak vele malen goedkoper dan handmatig tekenen en fotograferen. PelserHartman heeft voor dit project een werkmethode ingezet die handmatig overtekenen overbodig maakt. Orthofoto’s zijn daarin al de complete documentatie. Ook wanneer een schematische tekening gewenst is, bijvoorbeeld om aantekeningen op te maken, is er een automatisering bedacht die snel een lijntekening genereert van elk mogelijk aanzicht.

Toekomstplannen

De in 2012 opgerichte Stichting Vestingwerken Ravenstein (SVR) ging in 2014 een nieuwe fase in. Besloten werd het vestingwerk voor de verre toekomst herkenbaar en beleefbaar te maken. Architect Maurits Cobben werd belast met de vormgeving van het project. In grote lijnen bestaat dat uit het met metselwerk conserveren van het front van de geschutskelder, het zichtbaar maken van de contouren van het schootsveld en van de bijbehorende stadswal. Daarnaast wordt de kazemat met glasplaten bedekt om deze te onttrekken aan weersinvloeden, maar toch zichtbaar te houden. In juli 2015 is gestart met het onder archeologische begeleiding uitgraven van het voormalige schootsveld en de restauratie van het front van de geschutstrechter van het voormalige verdedigingswerk. Het bestuur van de stichting hoopt het project dit najaar te realiseren.

NIEUWSTE PROJECTEN

PelserHartman meet de Nieuwe Kerk van Delft in ter voorbereiding op uitbreiding Koninklijke grafkelders

De Koninklijke grafkelders in de Nieuwe Kerk in Delft zijn bijna vol en daarom staat een uitbreiding van de crypte op de agenda. Van Hoogevest Architecten vroeg PelserHartman de ruimtes boven de grond in kaart te brengen middels 3D scans. Met behulp van deze informatie krijgt de architect beter inzicht in de bouwkundige structuur van de kerk. Dit vormt de basis van het ontwerp van de uitbreiding die volgend jaar gerealiseerd zal worden. Maar voordat het zo ver is, wordt de grond onder het historische gebouw minutieus onderzocht door archeologen.

3D inmeten Nieuwe Kerk in Delft ter voorbereiding van de uitbreiding van de Koninklijke grafkelders

Spannende graafexercitie

De Nieuwe Kerk heeft een lange ontstaansgeschiedenis. Rond 1381 is de eerste steen gelegd en in ongeveer honderd jaar tijd is de kerk aan de hand van een ontwerp en plan gebouwd. Zoals bij veel historische gebouwen is onbekend hoe de bouwkundige structuur er ondergronds precies uitziet. De enige informatie die Roel van Tatenhove, Projectleider/Architect bij Van Hoogevest, heeft is afkomstig van een bouwhistorisch onderzoek uit 1930: “Waarschijnlijk is er toen gegraven, maar dat weten we niet zeker. Daarbij kan het om de paar meter weer anders zijn. De enige manier om erachter te komen hoe het er onder de grond uit ziet, is door te graven.”

Deze spannende exercitie wordt natuurlijk wel goed voorbereid. Wij brachten de ruimtes boven de grond tot op de millimeter nauwkeurig in kaart met 3D laserscanners. Informatie over de positie van bijvoorbeeld de koorkolommen geeft aanwijzingen over hoe de situatie er onder de grond uit ziet.

Het belang van 3D scanning

Het is niet zonder reden dat er binnen dit bijzondere project voor gekozen is om met 3D scanning te werken. Van Tatenhove: “Het alternatief zou zijn om de ruimte handmatig in te meten met een laserafstandmeter. De ruimtes van de Nieuwe Kerk zijn behoorlijk ingewikkeld van vorm en bevatten grote afwijkingen. De tegelvloer met zijn grafzerken ligt bijvoorbeeld absoluut niet waterpas. Gemeten van de ene naar de andere kant is er een verschil van wel 10 centimeter. Het is eigenlijk niet te doen om dit correct handmatig in te meten, daarbij is het veel efficiënter om het met een 3D scan te doen.”

Schat aan informatie

Maar voordat er met het grote graafwerk en de uitbreiding van de kelders wordt gestart, vindt nauwkeurig onderzoek van de historische grond plaats. In het verleden werden de allerrijksten begraven onder de Nieuwe Kerk en daarom wordt verwacht dat er een schat aan informatie over het leven in vroegere tijden te vinden is. Eind juli startten de archeologische opgravingen, NOS besteedde hier in het 20.00u Journaal aandacht aan. Kijk het item hier terug (vanaf 11.10):

De archeologische opgravingen op het NOS 20.00u journaal

Bijzonder project

Dat dit een bijzonder project is moge duidelijk zijn. Van Tatenhove: “De beperkte bouwkundige informatie en het feit dat we deze historische grond in gaan, maken dit project een mooie uitdaging. Daarbij gebeurt een uitbreiding van de kerk maar eens in de honderd jaar. Het is heel bijzonder om aan zo’n historisch waardevol project te werken.” Wij kunnen natuurlijk niet anders dan ons hier bij aan te sluiten!

Verder lezen

PelserHartman brengt regelmatig monumentale gebouwen met behulp van 3D laserscantechnieken in kaart voor renovaties, restauraties en uitbreidingen. Zo maten we het gehele Binnenhof op en maakten er een zeer gedetailleerd BIM model van. Ook scanden we de vloerconstructie van het ARTIS-Groote Museum, ontwikkelden we een BIM-Model van het Amsterdam Museum en leverden we orthofoto’s voor de restauratie van de toren van de Stevenskerk in Nijmegen.

Benieuwd hoe we het inmeten of modelleren van jouw monumentale pand zouden aanpakken?

Vraag hier een vrijblijvende offerte aan.

3D laserscanning en meshing voor het Shell C30 gebouw

Het prestigieuze monumentale Shell C30 gebouw in Den Haag wordt gerestaureerd en gerenoveerd en daarmee toekomstbestendig gemaakt. Architectenbureau RoosRos die in opdracht van De Vries en Verburg een onderdeel van dit project voor zijn rekening nam, gaf ons de opdracht om het volledige gebouw in kaart te brengen met inzet van 3D laserscanners. 

Waarom is het bij zo’n groot project zinvol om pointclouds te maken? Waarvoor worden ze gebruikt? En hoe wordt ervoor gezorgd dat alle partijen met de meetdata kunnen werken? Wij lichten het graag toe. 

Het prestigieuze monumentale Shell C30 gebouw in Den Haag wordt gerestaureerd en gerenoveerd om het toekomstbestendig te maken. PelserHartman bracht het gebouw van kelders tot torens in kaart middels 3D laserscanners. 

Inmeten Rijksmonument Shell C30

Het Koninklijke Rijksmonument dateert uit 1917 en beslaat ongeveer 25.000 vierkante meters. Het ontwerp is geïnspireerd op de renaissance en het 17e eeuwse Hollandse classicisme. Om het toekomstbestendig te maken, wordt het gebouw herontwikkeld en verduurzaamd, waarna het uiteindelijk een LEED-gold certificering zal krijgen. PelserHartman werd vanwege onze ervaring met het inmeten van grote complexe projecten gevraagd om het gebouw, van de kelders tot en met de torens, 3D in te scannen.

Laserscans als basis voor verbouwplannen

Het was snel duidelijk dat 3D scannen van het Rijksmonument dé oplossing was om een accurate basis te leggen voor de verbouwplannen. Bij zo’n grootschalig project is namelijk het grote voordeel dat meerdere partijen gebruik kunnen maken van de meetdata. Zo hoeft niet elke partij eigen metingen te doen. Dit scheelt tijd en geld. 

Pointcloud voor modelcontrole

PelserHartman bracht het gehele interieur van het gebouw in kaart door middel van high-end 3D laserscanning. Het primaire product uit laserscanning is een puntenwolk of pointcloud. De puntenwolk werd door de architect gebruikt om te controleren of het gemaakte 3D model conform de werkelijkheid is. Met behulp van de pointcloud kon het bestaande model gecontroleerd en aangevuld worden.

Ongekleurde puntenwolk van het trappenhuis

Gridshell koepeldak

Ook speelden de meetgegevens een belangrijke rol in de constructie van nieuwe elementen van het gebouw. Zo heeft de binnenplaats een gigantisch nieuw gridshell koepeldak gekregen. Deze werd vervaardigd door Octacube. Technisch ontwerper bij RoosRos Maurien Plug zegt hierover:

“Het mooie van een pointcloud is dat we daardoor de gevellijn tot op de millimeter nauwkeurig bij Octatube konden aanleveren en zij op basis van deze informatie de staalconstructie van de atriumkap konden engineeren.”

Van pointcloud naar mesh

Zoals gezegd kan het correct opmeten van een gebouw veel tijd en geld schelen. Maar hoe zorg je ervoor dat alle betrokken partijen toegang hebben tot de data? Niet alle partijen kunnen immers met pointclouds omgaan door een gebrek aan de juiste software of ervaring. In dat geval kunnen we de meetdata converteren naar meshes. 

In een mesh worden de punten in een puntenwolk simpel gezegd verbonden tot driehoeksvlakken. Door te testen met meerdere meshes met verschillende detailniveaus konden we samen met de opdrachtgever het definitieve detailniveau bepalen. Door de wens van beperking van de bestandsgrootte van de meshes is er gekozen om een opdeling te maken.

Mesh van het totale interieur en de binnenplaats van het Shell C30 gebouw

Zelf een pointcloud nodig?

Wij helpen je graag! Vraag een offerte aan of neem contact met ons op voor meer informatie.

Verder lezen

PelserHartman brengt regelmatig monumentale gebouwen met behulp van 3D laserscantechnieken in kaart voor renovaties. Zo brachten we onder meer de vloerconstructie van het ARTIS-Groote Museum in kaart, maakten we een BIM-Model van het Amsterdam Museum en leverden we orthofoto’s voor de restauratie van de toren van de Stevenskerk in Nijmegen.

Van den Heuvel vervangt leidingwerk op basis van 3D scans van PelserHartman

Aannemingsbedrijf Van den Heuvel in Heesch heeft binnen 60 uur het leidingwerk bij Rotterdam Rijn Pipe (RRP) vervangen op basis van 3D scans van PelserHartman. De werkzaamheden zijn uitgevoerd volgens een nauw luisterend werkplan onder toezicht oog van een onafhankelijk Notified Body: NOBO en Lloyds. Er gelden zware veiligheidsmaatregelen omdat het hier een oliepompstation betreft met in bedrijf zijnde leidingen van Ø 400 op 62 bar druk. Het werk kon probleemloos en onafgebroken uitgevoerd worden op basis van het scanwerk van PelserHartman. Die 3D meetdata maakte een foutloze werkvoorbereiding en prefabricage mogelijk.

Overzicht gekleurde pointcloud leidingwerk

De 650 vakkundige en enthousiaste medewerkers van Van den Heuvel engineeren en bouwen onder andere bijzondere infrastructuren voor water. Uniek zijn hun aanboor- en afstoptechnieken bij het onderbreken van leidingen en opheffen van storingen.

“Het leidingwerk paste op de millimeter!”

De reactie van onze klant Kees van Bers van Van den Heuvel uit Heesch:

“Op een dinsdagnacht in juni 2020 zijn met groot machtsvertoon (grote hijskranen) de gescande leidingen ingebouwd. De leidingen pasten op de millimeter nauwkeurig. Dit was niet vanzelfsprekend omdat de aansluitingen en aftakkingen niet allemaal recht waren.

Na afloop van de inbouw ontving Van den Heuvel en RRP het bericht van NOBO dat de leidingen zonder op- of aanmerkingen zijn goedgekeurd, en als verdubbellaar zijn de werkzaamheden ruim binnen de gestelde doorlooptijd uitgevoerd.

Screenshot van ongekleurde 3D scandata uit high-end 3D laserscanner

Onze opdrachtgever RRP, de NOBO en alle andere betrokken partijen hadden bij aanvang eerst hun bedenkingen bij onze manier van aanpakken; het scannen van de leidingen en alles prefab maken i.p.v. op locatie samen bouwen. Maar mede dankzij het nauwkeurige scanwerk van PelserHartman zijn de werkzaamheden succesvol geworden.

Bijzonder zijn de mooie reacties die Van den Heuvel heeft ontvangen van de diverse opdrachtgevers die via de zijlijn lucht hadden gekregen van de puike prestatie. Betere reclame dan deze kun je als ondernemer niet maken en hebben!”

Overzicht complex leidingwerk gevangen in een ongekleurde pointcloud

Mogelijkheden 3D scannen met een pilotproject

Wil je graag aan de slag met 3D scannen? Maar weet je niet zeker of dit de juiste oplossing biedt voor jouw probleem? Kom erachter wat 3D scanning kan betekenen voor jouw (industrie) bedrijf door het laten uitvoeren van een pilotproject.

Video’s 3D scanning en modelleren in de industrie

Voor de industrie hebben we een aantal video’s gemaakt waarin we uitleggen hoe 3D scanning ingezet kan worden. Hieronder de eerste uit de serie. Onderstaande video gaat over pointclouds in de industrie.

Wil je meer weten over modelleren, pointclouds viewers en clashdetection. Bekijk dan de ‘3D scanning in de industrie playlist’ op ons YouTube kanaal voor alle video’s.

PelserHartman houdt sloop Theater aan de Parade in de gaten

Verzakkingen, vervormingen en scheuren in de gevels van monumentale panden door de sloop van een nabij gelegen gebouw, je moet er niet aan denken. Om dit soort leed te voorkomen, vroeg de gemeente ‘s-Hertogenbosch PelserHartman om de binnenstad te monitoren tijdens de sloop van het voormalige Theater aan de Parade. Een zeer interessante en uitdagende klus die afgelopen maandag een nieuwe fase in is gegaan.

Wat als de sloop van het Theater aan de Parade verzakkingen of scheuren in gevels veroorzaakt? Om dat te voorkomen houdt PelserHartman de binnenstad in de gaten dmv monitoren.

Wat is Monitoring?

Bij PelserHartman hebben we de ervaring om bewegingen van gebouwen, kunstwerken en andere structuren vast te leggen en in de gaten te houden. Dit specifieke onderdeel van meetkunde wordt ‘monitoring’ genoemd.

Voorbereiding op maat samen met de bewoners

Maanden geleden zijn we gestart met de voorbereidingen van de monitoring van de sloop van het Theater aan de Parade. De buurtbewoners hebben we uitgebreid geïnformeerd tijdens informatieavonden en vele thuisbezoeken.

Op basis van de sloop- en bouwplannen maakte onze monitoringspecialist Peter Heymans een risicoanalyse en monitoringsplan. Vervolgens bepaalden we in goed overleg met pandeigenaren en bewoners de plaats van alle meetpunten en meetsystemen. We plaatsten 100 vaste meetpunten en 19 trillingsmeters op en in de gebouwen aan de Parade, Peperstraat, Oude Dieze, Triniteitstraat, Cavaleriestraat, Choorstraat en Papenhulst.

PelserHartman heeft meetpunten geplaatst rondom de Parade in Den Bosch om de sloop van het Theater te monitoren
Meetpunten rondom het Theater aan de Parade in ‘s-Hertogenbosch

De nulmeting

De exacte posities van deze meetpunten werden de afgelopen weken ingemeten. Hiermee is de beginsituatie vastgelegd. Ook de trillingsmeters maakten afgelopen dagen een soort ‘nulmeting’, waarbij ze de normale dagelijkse trillingen veroorzaakt door bijvoorbeeld het verkeer registreerden. Tot slot werden de gevels en straten van het hele projectgebied vastgelegd in miljoenen coördinaten door enkele high-end Leica 3D laserscanners. Kortom; alles is uit de kast gehaald om de sloop en bouw van het Theater nauwlettend te kunnen volgen.

Pelserhartman voert nulmeting uit binnen het monitoringsproject rondom de sloop van het Theater aan de Parade in Den Bosch

Start van de sloop

Na 14 jaar was het afgelopen maandag dan zo ver en startte de sloop. Vanaf nu meten we vanaf 23 posities met hoog nauwkeurige total stations en trillingsmeters of de sloop en het transport van- en naar de Parade invloed heeft op de gebouwen. Indien dit zorgelijke vormen aanneemt, kunnen we tijdig aan de bel trekken en eventuele beschadiging aan de panden door bijvoorbeeld verzakkingen, vormveranderingen en scheurvorming voorkomen.

De sloop duurt vijf tot zes maanden, daarna begint de nieuwbouw. Het nieuwe theater wordt verwacht medio 2023 klaar te zijn.

Meer weten over monitoring?

Lees hier alles over verschillende soorten monitoring en deformatiemetingen, het meetproces en de kosten.

Interesse in een kennissessie over monitoring? Wij geven regelmatig gratis kennissessies ter kennismaking. Twee uur lang beantwoorden wij al je vragen en kunnen wij een gerichte case behandelen indien je die vooraf instuurt. Wil je weten of je in aanmerking komt voor de gratis kennissessie? Stuur dan een email naar [email protected] met een omschrijving van je bedrijfsactiviteiten de onderwerpen waar je graag meer over zou willen weten.

Benieuwd hoe we jouw monitoringsproject zouden aanpakken?

Vraag hier een vrijblijvende offerte aan.

3D scan afgebrande kerk voor restauratie

Op 15 april ’19 verwoestte een brand een deel van de monumentale Notre Dame in Parijs. Een dag na de brand gaf president Macron van Frankrijk al aan de kerk te zullen herbouwen. Een flinke, maar niet onmogelijke klus. In deze blog leggen we uit hoe 3D laserscantechnieken ingezet kunnen worden bij herstelwerkzaamheden aan monumenten. Dit doen we aan de hand van het voorbeeld van de Urbanuskerk. Deze kerk liep, net als de Notre Dame, ernstige schade op door een brand. PelserHartman maakte 3D scans van de kerk die als basis dient voor het restauratie plan van Verlaan & Bouwstra architecten en de uitvoering van de restauratiewerkzaamheden door Nico de Bont. 

Urbanuskerk na brand
Bovenaanzicht van de St. Urbanuskerk na de brand

3D scan Urbanuskerk

De Sint-Urbanuskerk in Amstelveen werd in september 2018 getroffen door een grote brand. Eén dag voordat de net gerestaureerde kerk heropend zou worden, verwoestte de brand een groot deel van dit 150 jaar oude monument. Onder meer diverse gewelven in de kerk raakten zwaar beschadigd. Kort na de brand benaderde het kerkbestuur PelserHartman om de kerk 3D in te scannen om daarmee zo veel mogelijk meetkundige informatie vast te leggen. Vanwege het instortingsgevaar zijn we snel in actie gekomen en brachten we de binnenzijde – en in een later stadium ook de buitenzijde – van het gebouw in kaart met high-end 3D scanapparatuur.

Het scannen van het interieur is in samenwerking met het kerkbestuur vooraf goed besproken, zodat wij dit werk op een voor mens en materieel veilige manier konden uitvoeren. Met behulp van een uitvoerig scanplan zijn vooraf de risico’s in kaart gebracht en zijn de locaties aangewezen waar we, in verband met het instortingsgevaar, veilig met de 3D laserscanner konden meten.

3D scan kerk
3D scannen van de verwoeste Urbanuskerk

Van 3D scan naar mesh voor ondersteuningsmallen

De 3D scans die gemaakt zijn om de beschadigde gewelven in kaart te brengen, zijn gebruikt om EPS ondersteuningsmallen te maken. Een pointcloud bestaat uit punten. Wanneer deze punten met elkaar verbonden worden, ontstaan driehoeksvlakken. Dit noemen we triangulatie of meshing. Van de bestaande gewelven zijn meshes gemaakt. Deze meshes zijn gebruikt om exacte ondersteuningsmallen te maken.

mesh uit pointcloud
3D mesh van de onderzijde van de gewelven gemaakt uit pointcloud data

De mallen met ondersteuning voorkomen verdere instorting. De 3D freesmachine leest de 3D CAD tekening in en freest de vorm van de mal. De EPC mallen zijn onder tegen de gewelven aan geplaatst en worden ondersteund door stempels.

mal gemaakt uit mesh pointcloud
EPS mal uit freesmachine wordt ondersteund met stempels (Foto: Nico de Bont, TBI)

Restaureren van historische panden

Het restaureren/herstellen van historische panden kan een ingewikkelde opgave zijn. Vaak zijn er namelijk geen tekeningen meer beschikbaar, waar de plannen voor een restauratie op gebaseerd kunnen worden. Dit geldt overigens niet alleen voor kerken, maar ook voor veel andere monumentale gebouwen. Soms zijn er wel tekeningen beschikbaar, maar is het niet duidelijk of deze correct zijn. 3D scanning is in beide gevallen een goede oplossing op de werkelijke maten en vormen snel vast te leggen.

Gewelven van de Sint-Urbanus

In het geval van de Sint-Urbanuskerk konden wij de scandata op verschillende manieren inzetten bij het herstel van het gebouw. Zo brachten wij de gewelven die niet door de brand verwoest waren in kaart. De informatie die hierbij verzameld werd, diende als basis voor de reconstructie van de verwoeste gewelven.

pointcloud 3d scan Urbanuskerk.
Pointcloud van interieur van de Urbanuskerk. De schade aan de gewelven is goed zichtbaar.

De niet ingestorte gewelven vormen daarnaast ook de basis voor de gewelven die oorspronkelijk een andere vorm hadden. De vorm, opbouw en detaillering dient daarmee als basis om een zo natuurgetrouwe reconstructie te kunnen maken. Hiermee kunnen de architectonische en constructieve principes, waarmee de kerk ooit in een ver verleden gebouwd is, zo ver mogelijk benaderd worden. Door middel van het maken van snedes in de puntenwolk kunnen nauwkeurig de vormen van ribben en gordelbogen van de gewelven worden vastgelegd. De aansluiting van deze elementen op de sluitsteen is de blauwdruk voor verloren gegane gewelven.

De gewelven die door de brand schade opliepen maar niet compleet verwoest waren, zijn in een later stadium bewust afgebroken. Deze waren dusdanig aangetast dat het niet veilig was om ze te laten staan. Met behulp van de laserscans is het dus mogelijk om deze gewelven exact te reconstrueren.

3D scan als basis voor steigerontwerp

De laserscans kunnen naast de reconstructiedoeleinden ook gebruikt worden als basis voor het steigerontwerp. Voor de restauratiewerkzaamheden zal de gehele kerk in de steigers worden gezet, om zo een veilige bouwplaats te creëren. In het voorstadium kan de steigerbouwer een driedimensionaal steigerplan maken op basis van de geleverde pointcloud. Zonder dat iemand op de locatie moet zijn geweest, is toch zeker dat het steigerontwerp past.

pointcloud Urbanuskerk
Pointcloud van de Urbanuskerk.

Een groot bijkomend voordeel van het 3D laserscannen in het geval van de Urbanuskerk, was dat de verschillende partijen in de pointcloud of via viewers de situatie in de kerk op elk moment konden bekijken. Ook konden de betrokkenen al metingen verrichten op basis van de pointcloud, zonder fysiek op de onveilige bouwplaats te zijn.

3D scan exterieur kerk

Verlaan en Bouwstra Architecten leidt de herbouw van de Sint Urbanuskerk. In opdracht van dit bureau hebben wij ook nog de buitenkant van de kerk met 3D laserscanners in kaart gebracht. Op basis van de pointclouds van zowel de binnen- als de buitenkant van de kerk is een 3D Model gemaakt in Revit.

pointcloud exterieur Urbanuskerk
Pointcloud van de buitenkant van de Urbanuskerk

3D scannen voor behoud van erfgoed

Zoals al eerder aangegeven, zijn er van historische en monumentale panden vaak beperkte of verouderde bouwtekeningen beschikbaar. Het documenteren van het erfgoed gebeurt vaak middels foto’s en 2D tekeningen. In veel gevallen gaat het daarnaast om bepaalde onderdelen en is men afhankelijk van vrijwilligers die hier veel tijd aan besteden. De exacte vormen en meetkundige staat van deze objecten is vaak niet of nauwelijks in kaart gebracht. Daarnaast zien wij ook dat als er wel tekeningen zijn, deze vaak niet kloppen. Door de tand des tijds kunnen bijvoorbeeld verzakkingen en scheefstanden ontstaan.

Met behulp van 3d laserscantechnieken kan de geometrie van gebouwen en objecten worden vastgelegd. Behalve de pointcloud, maakt de scanner ook foto’s waarmee het erfgoed ook visueel wordt vastgelegd. Wij kunnen Laserscanning proactief inzetten om gebouwen van historische waarde digitaal in kaart te brengen. Mocht het gebouw door bijvoorbeeld een brand dan ernstig beschadigd raken, dan kan men met de verzamelde informatie het gebouw toch in de oude staat herstellen.

3D scan van de Notre Dame

Ook in het geval van de Notre Dame zouden 3D scans heel waardevol kunnen zijn bij de restauratie van de kerk. Een medewerker van PelserHartman heeft een aantal jaar geleden tijdens een vakantie gezien dat er mensen met 3D scanners bezig waren bij de kerk. We hebben daarom goede hoop dat er een goede 3D scan van de kerk is en dat alle meetkundige informatie die nodig is voor de restauratie, voorafgaande aan de brand is vastgelegd.

3D scan kerk Notre Dame
3D scan bij de Notre Dame in Parijs

3D inscannen van kerken

PelserHartman brengt regelmatig kerken en (rijks)monumenten met behulp van 3D laserscantechnieken in kaart. Zo brachten we onder meer de toren van de Stevenskerk in Nijmegen in kaart vanwege een restauratie, documenteerden we een deel van de Grote Kerk in Alkmaar en maakten we een 3D scan van de bestaande situatie in de Heilig Hart kerk in Boxtel vanwege een herbestemmigstraject. Meer informatie over het inscannen van kerken en kloosters is hier te vinden.

Benieuwd hoe we jouw restauratie project zouden aanpakken?

Vraag hier een vrijblijvende offerte aan.

3D scan maken van Paleis het Loo

Op 8 januari 2018 is gestart met een omvangrijke renovatie van Museum Paleis Het Loo. Het volledige museum wordt vernieuwd, verbouwd en verbeterd. Er moet veel onderhoud plaatsvinden en bovendien moeten de bezoekersfaciliteiten worden uitgebreid. Een belangrijk onderdeel van de renovatie is de asbestsanering. Hiervoor worden alle stijlkamers volledig leeggehaald en gestript. PelserHartman bedacht samen met aannemer Koninklijke Woudenberg B.V. een 3D scan methode om alle rijksmonumentale ruimtes na verwijdering van asbest weer exact in de oude staat terug te brengen.

3D scans maken voor het museum

In geval van project Museum Paleis het Loo bleek dat inzet van een specifieke high-end 3D scanner zeer waardevol zou zijn. De informatiebehoefte kon vertaald worden in 2D wand- plafond- en vloeraanzichten. Het museum bestaat echter uit ontzettend veel verschillende ruimten en stijlkamers. Het maken van 2D aanzicht-tekeningen van al deze ruimten zou ontzettend veel tijd én geld gaan kosten. Daarom bedachten we een alternatief product; de orthofoto op basis van de 3D scan.

3d scannen stijlkamer Paleis het Loo
PelserHartman levert een bijdrage aan de renovatie van Paleis Het Loo

Waarom PelserHartman?

Steeds vaker nemen aannemers contact met ons op wanneer ze behoefte hebben aan een partij die meedenkt op gebied van maatvoering. Op zich niet vreemd, want PelserHartman is immers een kennis- en servicebedrijf dat gespecialiseerd is in alles dat te maken heeft met 3D meetwerk en laserscanning. Daarin is bijna alles mogelijk. We zijn flexibel en vinden samen met onze opdrachtgever altijd de beste oplossing binnen het budget. In dit specifieke geval was vooral dat laatste de uitdaging. We moesten een methode bedenken om de kosten laag te houden.

NIET alles hoeft altijd meteen getekend te worden!

Mensen vergeten vaak dat er niet altijd een reden is om alles maar meteen 3D in te meten en uit te tekenen. Op zich prima natuurlijk dat mensen steeds vaker meteen denken aan 3D scanning en natuurlijk maken wij daar graag offertes voor. Maar liever krijgen we de ruimte om goed door te vragen en te adviseren. En altijd in samenwerking met de opdrachtgever, architect en aannemer want het is heel belangrijk dat we goed grip krijgen op de informatiebehoefte. Het zou kunnen zijn dat een bepaalde vorm van 3D scanning dé oplossing is, maar niet per definitie!   

Deze afbeelding laat zien wat een orthofoto is
Ortho foto van het plafondaanzicht

De opgave

Om asbest te kunnen verwijderen moeten de stijlkamers van het museum volledig gestript worden. Het volledige monumentale interieur wordt ergens anders opgeslagen. De ruimtes moeten jaren later weer precies in de oude staat worden opgebouwd. Dat is een ingewikkeld karwei. PelserHartman ontwierp een plan en maakte 3D scan data waarmee later alle puzzelstukjes weer op hun plaats gelegd kunnen worden.

3D scans maken voor het museum

In geval van project Museum Paleis het Loo bleek dat inzet van een specifieke high-end 3D scanner zeer waardevol zou zijn. De informatiebehoefte kon vertaald worden in 2D wand- plafond- en vloeraanzichten. Het museum bestaat echter uit ontzettend veel verschillende ruimten en stijlkamers. Het maken van 2D aanzicht-tekeningen van al deze ruimten zou ontzettend veel tijd en geld gaan kosten. Daarom bedachten we een alternatief product; de orthofoto. Dit is een afgeleid product uit de 3D scan.

Scanoperator PelserHartman scant stijlkamer Museum paleis het Loo
De scanoperator van PelserHartman scant een stijlkamer van Museum Paleis het Loo

Orthofoto’s van wand- plafond- en vloeraanzichten

In plaats van het uittekenen van alle wand- plafond en vloeraanzichten kozen wij voor het maken van orthofoto’s. Het product orthofoto is een 2D orthogonaal aanzicht van een pointcloud / 3D scan. Het is niet letterlijk een foto maar een JPG- of PNG-afbeelding op schaal. Dit product wordt bijvoorbeeld gebruikt als onderlegger voor het maken van restauratieplannen of bouwhistorisch onderzoek of om aanzichten te maken van gevels, wanden, vloeren etc. Het gebruik van orthofoto’s maakt fasering en opdelen van tekenwerk mogelijk. Ze worden soms gebruikt als binnenwand- vloer- of plafondaanzicht in doorsnedetekeningen of als onderlegger om wandaanzichten te tekenen. In dat geval worden de orthofoto’s gemaakt vanuit dezelfde positie als de verticale doorsneden. Dit stelt de opdrachtgever in staat op basis van de orthofoto’s de verticale doorsneden met detailinformatie aan te vullen en om aanzichten te kunnen tekenen. Orthofoto’s kunnen gemaakt worden op basis van gekleurde en ongekleurde laserscandata.

Gekleurde 3D scans en orthofoto’s van het museum

Met speciale scanners en speciale verlichting maakten wij hele hoogwaardige opnamen. De eindproducten die we maakten waren;

  • Pointclouds.
    De 3D scandata in de vorm van een geregistreerde pointcloud in RCP- en E57-formaat. Deze pointclouds kunnen als onderlegger gebruikt worden in o.a. Autocad, Revit, Archicad en Vectorworks.
  • 3D viewers in kleur.
    Ook dit product wordt gemaakte op basis van de 3D scandata. Hierdoor hoeft er geen aparte (bol)foto opname plaats te vinden.
  • Orthofoto’s van de ruimten in kleur.
    Door deze producten hoeft er geen tekenwerk verricht te worden waardoor heel veel tekenuren en kosten bespaard worden.
Deze afbeelding toont een orthofoto van een stijlkamer van Museum Paleis het Loo
Orthofoto van de wand van een van de stijlkamers in Paleis Het Loo

3D scannen voor renovatie en verbouwing

PelserHartman brengt regelmatig monumentale gebouwen met behulp van 3D laserscantechnieken in kaart voor renovaties. Zo brachten we onder meer de vloerconstructie van het ARTIS-Groote Museum in kaart, maakten we een BIM-Model van het Amsterdam Museum en leverden we orthofoto’s voor de restauratie van de toren van de Stevenskerk in Nijmegen. Wilt u meer weten of kan u onze hulp gebruiken? Neem dan contact met ons op.

3D scanning 19 Rotterdamse beelden

Voor de gemeente Rotterdam maakten wij enige tijd geleden een 3D scan van het Erasmusbeeld. Daarvoor gebruiken wij de precisiescanner Leica Absolute Scanner LAS waarmee zeer hoognauwkeurige data gemaakt kan worden. Het werd een succes en kort daarna kregen wij de opdracht om nog eens 19 beelden op dezelfde manier nauwkeurig te documenteren. Mocht er ooit iets met de beelden gebeuren, dan kan op basis van de scandata een exacte kopie worden gemaakt.

High-end precisie scanning met Leica LAS

3D scans van beelden met Leica LAS

De Gemeente Rotterdam werkt aan een database van alle standbeelden in de stad. PelserHartman ging samen met de gemeente op zoek naar de beste oplossing om de beelden te documenteren. De keuze viel uiteindelijk op een instrument van Hexagon, de moedermaatschappij van onder andere Leica Geosystems. De handscanner Leica Absolute Scanner, oftewel LAS werd ingezet in combinatie met de Leica Absolute Tracker. Deze combinatie van instrumenten zorgt voor zeer goede en accurate data. In de periode augustus tot en met oktober 2020 documenteren we 19 beelden waaronder het beeld Ketelbinkie, Monsieur Jacques, Zwaar Weer Hond en het beeld van Fanny Blankers Koen. Het product van ieder beeld bestaat uit een 3D mesh-file.

3D scan van Ketelbinkie

Precisiescanning en handscanners

Wil je meer weten over de technieken waarmee wij objecten zeer nauwkeurig en met een hoge resolutie in kaart brengen? Ga dan naar onze pagina Nauwkeurig inmeten met precisie scanners. We hebben ook een pagina die specifiek informatie geeft over handscanners; Hoge resolutie 3D handscanner.

Voorbeelden van projecten met de Leica LAS scanner vind je bijvoorbeeld op de pagina’s; Erasmusbeeld Rotterdam: 3D scan met handscanner en Handscanner VS terrestrial 3D laserscanner op begraafplaats Crooswijk Rotterdam.

3D scan van Monsieur Jacques

PH BLOG

NIEUWSTE BLOGPOSTS IN KENNISBANK